In Griekenland zonk deze week een schip vol met migranten. Ruim 100 mensen werden gered, 78 lichamen zijn geborgen. Maar er zaten naar schatting 750 mensen op de boot. Een tragedie onder de ogen van EU-grensagentschap Frontex.
De Middellandse Zee is al jaren een kerkhof voor vluchtelingen en migranten, maar de ramp voor de Griekse kust is vermoedelijk de dodelijkste sinds 2015. Toen sloeg een vissersboot met 900 opvarenden net buiten Libische wateren om, slechts 28 mensen overleefden het.
Afgelopen woensdag zonk een boot met rond de 750 opvarenden, op zo’n negentig kilometer van het Griekse plaatsje Pylos. Het is de tweede grote schipbreuk van een migrantenboot dit jaar. Eind februari spatte een houten vissersboot met 300 passagiers uiteen bij het Zuid-Italiaanse Cutro, voor de kust van Calabrië. Daarbij stierven minstens 94 mensen.
De tragedie voor de Italiaanse kust en de recente ramp bij Griekenland vertonen opvallende overeenkomsten. Zo lijkt er in beide gevallen sprake te zijn van een cruciale en twijfelachtige rol voor het EU-grensagentschap Frontex.
Over de auteur
Rosa van Gool is correspondent Italië, Griekenland en de Balkan voor de Volkskrant. Zij woont in Rome.
De vissersboot voor de kust van Calabrië werd in februari voor het eerst gesignaleerd door een vliegtuig van Frontex. Het grensagentschap verklaarde dat het maar één persoon op het dek zag en dat het de boot niet beschouwde als in nood. Het seinde dus ook niet de kustwacht in.
Die beslissing is opmerkelijk, omdat er op basis van hittecamera’s in het vliegtuig ook een vermoeden was dat er veel mensen op het onderdek zaten, en omdat werd geconstateerd dat er geen zwemvesten aanwezig waren. Doordat Frontex de boot niet als ‘in nood’ oormerkte, deed het Italiaanse coördinatiecentrum dat ook niet, ondanks de hevige storm die kort daarna opzette.
Voor de Griekse kust lijkt sprake geweest te zijn van vergelijkbare dynamiek. Frontex had de boot dinsdag al gesignaleerd vanuit de lucht, maar categoriseerde die – ondanks duidelijke overbelading en het ontbreken van zwemvesten – niet meteen als ‘in nood’. Bij het uitblijven van een grootschalige bijtijdse reddingsactie speelde volgens een verklaring van de Griekse kustwacht ook mee dat het schip ‘hulp weigerde omdat het naar Italië wilde’.
De komende maanden zullen strafrechtelijke onderzoeken in zowel Italië als Griekenland meer duidelijkheid moeten geven over de exacte toedracht en de schuldigen aan het uitblijven van hulp, met honderden doden tot gevolg.
Maar ondertussen blijven de grote vissersboten komen, met elke keer weer het risico op een nieuwe tragedie. De omgeslagen boot bij Griekenland vertrok uit het oosten van Libië, het schip bij Cutro was afkomstig uit het zuiden van Turkije. Een deal met Tunesië, zoals de EU nu probeert te bewerkstelligen, gaat dus niet helpen om deze drama’s te voorkomen.
Smokkelaars op de Turkse en Oost-Libische route kiezen bewust niet voor de kortste oversteek naar Europa. Dat zou naar de Griekse eilanden zijn, maar ze varen liever door naar Italië. Vermoedelijk omdat daar geen risico is op pushbacks, maar ook omdat er meer werkgelegenheid is. Bovendien is het vanuit Italië makkelijker om door te reizen naar andere Europese landen, zoals een groot deel van de vluchtelingen en migranten na de zeereis doet.
Volgens overlevenden kostte een ticket voor de fatale boot vijfduizend euro per persoon. De Middellandse Zee is dus niet alleen een kerkhof, maar ook een goudmijn. Daaraan verandert steeds restrictiever EU-beleid weinig, is de afgelopen maanden wel gebleken. Het leidt vooral tot meer doden.
En het heeft een cynisch spel verstoppertje tussen de kustwachten rondom de Middellandse Zee tot gevolg. Want als de boot nog iets verder had kunnen doorvaren – waarop de Griekse kustwacht misschien gokte, volgens sommige getuigen trokken ze de boot zelfs een stukje richting Italië – was de redding de verantwoordelijkheid van de Italianen geworden. De strategie van het afschuiven van verantwoordelijkheid past ook Malta al een paar jaar toe.
Het kleine eiland heeft een enorme zoek-en-reddingszone. De zogeheten SAR-zones gaan ruim voorbij de territoriale wateren. In die zone is een land verantwoordelijk voor het coördineren van reddingsoperaties. Maar als het gaat om migrantenboten, weigert Malta die plicht vaak na te komen.
Ngo-reddingsschepen melden dat het Maltese coördinatiecentrum simpelweg de telefoon niet opneemt. Soms leidt dat ertoe dat het Italiaanse coördinatiecentrum operaties in de Maltese SAR-zone overneemt. In andere gevallen lijkt het er sterk op dat Malta de ogen sluit en er ondertussen op mikt dat de Libische kustwacht de boten terugsleept, zoals eind mei gebeurde met een vissersboot met 500 mensen aan boord.
De migrantenboten op de Middellandse Zee zijn deelnemers aan een uiterst dodelijke loterij. Wie geluk heeft, krijgt bijtijds het label ‘in nood’ en wordt gered door een ngo-schip of een nationale kustwacht. Want ondanks het falen bij Cutro bracht de Italiaanse kustwacht dit jaar ook vele duizenden mensen veilig aan land, al houdt ze dat werk liever stil. Wie pech heeft, verdrinkt. Zolang er in Europa geen politieke wil is om de kwaliteit en capaciteit van reddingen op de Middellandse Zee op te voeren, blijven er naamloze graven bij komen.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden