Waarom is er zoveel armoede in de Verenigde Staten, ’s werelds rijkste economie? Omdat de rest van de Amerikaanse samenleving van die armoede profiteert, stelt Pulitzerprijs-winnaar Matthew Desmond. ‘Soms is armoede domweg het gevolg van een soort roofoverval door rijke mensen.’
In de Verenigde Staten, een land met 735 miljardairs, 24 miljoen miljonairs en 20 duizend sushirestaurants, leven sommige Amerikanen in zulke extreme armoede dat de haakworm er bezig is aan een wederopleving. Haakwormen zijn bloedzuigende parasieten die gedijen op hete plekken met slechte riolering. Hun larven dringen het lichaam binnen via de tenen van mensen die blootsvoets over verontreinigde grond lopen. Hun larven nestelen zich in de dunne darm en veroorzaken bloedarmoede en eiwittekort, met funeste gevolgen voor de lichamelijke en geestelijke ontwikkeling van besmette kinderen.
In Azië en Afrika kampen honderden miljoenen mensen met haakworminfecties, maar in de VS leek de plaag al decennia geleden uitgeroeid. Leek, want de voorbije jaren ontdekten epidemiologen tot hun verbijstering dat de darmziekte in delen van Alabama en Mississippi nog welig tiert. In Lowndes County in Alabama, een van de armste streken van de VS, bleek één op de drie inwoners besmet te zijn.
Over de auteur
Jonathan Witteman is economieverslaggever van de Volkskrant en schrijft onder meer over sociale zekerheid, ongelijkheid en technologie.
Het is een van de vele voorbeelden van ‘het soort bittere armoede waarvan we dachten dat het alleen bestond in verre oorden met gezwollen buiken’, omschrijft socioloog en Pulitzerprijs-winnaar Matthew Desmond (43) het in zijn recent verschenen boek Poverty, by America. ‘Waarom is er zoveel armoede in de Verenigde Staten?’, luidt de openingszin van Desmonds furieuze manifest, dat het tot nummer één in de Amerikaanse verkooplijsten schopte. Zijn antwoord: omdat de rest van de samenleving het toelaat, en er zelfs van profiteert.
Desmond was vorige week donderdag en vrijdag in Nederland voor lezingen in Amsterdam en Rotterdam. De Volkskrant sprak de Princeton-hoogleraar daags voor zijn bezoek aan Nederland, en woonde zijn lezing bij in de Rotterdamse Arminiuskerk.
‘Er is veel meer armoede in Amerika. De kinderarmoede is twee keer zo hoog als in landen als Duitsland, Zuid-Korea of Nederland. Het verschil is dat Nederland en andere Europese landen verhoudingsgewijs veel meer belasting innen. Het belastinggeld dat jullie betalen staat gelijk aan zo’n 40 procent van jullie totale economie, in de Verenigde Staten is dit zo’n 25 procent. Daardoor is het sociale vangnet in Europa veel groter dan in Amerika, en zie je niet de extreme armoede die je bij ons op straat kunt tegenkomen.’
‘Angus Deaton, de Nobelprijswinnaar voor de economie, heeft berekend dat je in de Verenigde Staten ongeveer 4 dollar per dag nodig hebt om de meest basale levensbehoeften te kunnen bekostigen. Dat bedrag is het Amerikaanse equivalent van de armoedegrens van 2 dollar per dag voor ontwikkelingslanden. Deaton schatte in 2018 dat liefst 5,3 miljoen Amerikanen het moeten rooien met 4 dollar of minder per dag, en dus in abjecte armoede leven. Let wel: abjecte armoede naar mondiale maatstaven, dus vergeleken bij ontwikkelingslanden.’
Maar dat er in de grootste economie ter wereld, waar de gemiddelde Amerikaan gecorrigeerd voor koopkracht bijna 8 procent meer verdient dan de gemiddelde Nederlander, tegelijkertijd bijvoorbeeld 3,5 keer zoveel 66-plussers onder de armoedegrens leven is slechts een bloedeloze statistiek, zegt Desmond. Die cijfers zeggen niet zoveel over hoe armoede in het dagelijks leven voelt. Het voelt als een opeenstapeling van sociale, psychische en medische problemen, declameerde de domineeszoon in een stampvolle Arminiuskerk bijna predikantelijk.
‘Armoede is een rottende tand, bovenop intimidatie door deurwaarders, bovenop ‘nee’ zeggen tegen je kinderen, bovenop de misselijkmakende angst om je huis uitgezet te worden. Armoede is de verstikking van je talenten en dromen, het is een te vroeg gekomen dood, het is een strakke knoop van vernederingen en kwellingen. De hardnekkigheid van armoede in Amerikaanse levens betekent dat miljoenen gezinnen veiligheid, zekerheid en waardigheid wordt ontzegd in het rijkste land in de geschiedenis van de wereld. Waarom?’
‘Ik word gewoon erg moe van al die grote theorieën die de midden- en bovenklasse ontslaan van hun verantwoordelijkheid voor het armoedeprobleem. Er leven vandaag de dag 38 miljoen Amerikanen onder de armoedegrens. Dat is ruimschoots meer dan de hele bevolking van een land als Australië bij elkaar. Het is oneerlijk om net te doen alsof het lot van de armen volledig losstaat van de levens van de rest van de samenleving.’
‘Precies. Natuurlijk zijn globalisering en andere structurele ontwikkelingen belangrijk. Maar als verklaring hebben ze ook iets passiefs, alsof ze onvermijdelijk zijn. Terwijl: Nederland heeft ook te maken met globalisering, toch? En jullie hebben aanmerkelijk minder armoede. Dus laten we het vooral hebben over de kwalijke gevolgen van de-industrialisering, of van Uber en de platformeconomie. Maar laten we dan ook benoemen dat er winnaars en verliezers zijn, en dat de winnaars vaak profiteren van deze maatschappelijke fenomenen over de rug van de verliezers.’
Dat Amerikanen boven de armoedegrens in bepaalde opzichten medeplichtig zijn aan de ellende van hun landgenoten onder de armoedegrens drong tot Desmond door toen hij het onderzoek deed voor zijn later met een Pulitzerprijs bekroonde Evicted (2016). In dit aangrijpende boek documenteerde hij de ‘epidemie van huisuitzettingen’ onder arme Amerikaanse huurders. Die zijn dikwijls aangewezen op de vrije sector, omdat sociale woningbouw schaars is in de VS. Maar in tegenstelling tot de vrije sector in Nederland bestaat er in de meeste Amerikaanse staten geen maximale huurverhoging, waardoor huisbazen kunnen vragen wat ze willen. Zelfs in de slechtste buurten kunnen de huren exorbitant zijn.
Anderhalf jaar lang volgde Desmond de worsteling van bewoners van een woonwagenpark en een getto in Milwaukee, een van de armste steden van het land, om de huur te betalen. Hij sliep op hun van kakkerlakken vergeven vloeren, paste op hun kinderen, en was bij hun kerkdiensten, bij hun Alcoholics Anonymous-vergaderingen, bij hun begrafenissen en zelfs bij hun bevallingen.
Hij vergezelde bewoners ook naar de daklozenopvang als ze na een huurachterstand weer eens op straat belandden. Dat ze zo vaak hun woning kwijtraakten, lag niet alleen aan huurachterstanden. Bij de minste of geringste problemen kregen huurders een uitzettingsbevel in de handen gedrukt door hun huisbazen, ontdekte Desmond. Bijvoorbeeld nadat vrouwen de politie belden omdat hun man hen in elkaar sloeg, of nadat een van hun kinderen een sneeuwbal tegen een auto gooide en de automobilist uit woede hun deur had ingetrapt.
De kracht van Evicted was dat Desmond niet alleen huurders, maar ook hun huisbazen volgde. ‘In eerste instantie dacht ik: waarom zou je in vredesnaam een woonwagenpark kopen? Waarom steek je dat geld bijvoorbeeld niet in aandelen? Toen de huisbaas me zijn boekhouding liet zien, en ik zijn winstmarges kon berekenen, viel het kwartje. Ik kwam erachter dat de eigenaar van het meest verpauperde trailer park in een van de armste steden van Amerika elk jaar onder de streep 447 duizend dollar winst overhield. En dat voor een park met 131 zwaar verwaarloosde woonwagens.’
In andere achterbuurten van Milwaukee en de rest van het land vond Desmond hetzelfde patroon. Sommige bewoners waren 70 tot 80 procent van hun inkomen kwijt aan huur. ‘Terwijl zij probeerden te overleven van een nietige arbeidsongeschiktheidsuitkering, en door frisdrankblikjes in te zamelen en te verkopen als schroot, behoorden hun huisbazen qua inkomen dikwijls tot de rijkste 1 procent van het land.’
‘Het liet me zien dat armoede vaak niet het gevolg is van grote maatschappelijke ontwikkelingen, en ook niet van allerlei morele tekortkomingen aan de kant van de armen – zoals luiheid of het hebben van buitenechtelijke kinderen, waar rechts Amerika de mond van vol heeft. Soms is armoede domweg het gevolg van een soort roofoverval door rijke mensen. Dit zette me aan het denken over uitbuiting, en over hoe armoede een sociale relatie is tussen winnaars en verliezers, waarin de levens van de verliezers klein worden gehouden, opdat de winnaars kunnen floreren.’
‘Velen van ons hebben recht op allerlei belastingvoordeeltjes, die de Amerikaanse verzorgingsstaat de laatste decennia volledig uit het lood hebben geslagen. Neem de hypotheekrenteaftrek, iets wat jullie in Nederland ook hebben. De hypotheekrenteaftrek is een manier om rijkdom te subsidiëren. Je kunt je afvragen of we, door dit belastingvoordeel te ontvangen, niet bijdragen aan een status quo die vooral onze welvaart beschermt in plaats van de armoede van anderen te verlichten. In 2020 gaf onze federale overheid 193 miljard dollar uit aan subsidies voor huizenbezitters, bijna vier keer zoveel als aan huursubsidie voor arme gezinnen. Met die 193 miljard dollar zou je alle armoede in de Verenigde Staten in een klap kunnen verhelpen.’
Een ander voorbeeld is de uitbuiting van werkende armen. ‘Ik heb net vernomen dat jullie in Nederland iets hebben dat ze ‘vaste contracten’ noemen’, grapte Desmond in de Arminiuskerk. Daarna vertelde hij het verhaa Source: Volkskrant