N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Het tbs-systeem Het tbs-systeem zit verstopt. Mensen die tbs opgelegd hebben gekregen, wachten in de cel tot er plek is. Terwijl psychiatrisch patiënten die níét in zo’n kliniek horen er juist vastzitten.
„Klote en goed”, vat de timide jongeman (27) zijn situatie samen. Het is eind maart, hij zit in een kleine, kale spreekkamer op de, op een na, zwaarst beveiligde afdeling van tbs-kliniek De Rooyse Wissel. Om privacyredenen wordt zijn naam niet genoemd in dit artikel. Hij ziet er jonger uit dan hij is, hij draagt een schone trainingsbroek van Australian, het bijbehorende jasje ontbreekt. Dat ligt „in de opslag” bij de meeste van zijn spullen. Hij speelt met zijn koffiebekertje, spreekt binnensmonds in korte zinnen. Die klinken wat versuft, mogelijk door de antipsychotica. Om zijn nek hangt de koptelefoon waar hij uren per dag muziek op luistert, maar die hem er ook permanent aan herinnert dat hij hier zijn computer moet missen en dus zelf geen muziek kan maken. De meeste spullen zijn namelijk verboden in de tbs-kliniek, waar hij al meer dan een jaar ‘woont’.
De tbs-kliniek van psychiatrische instelling De Rooyse Wissel is een door hoge gevangenishekken omgeven, afgesloten complex tussen de bossen en weilanden langs de provinciale weg in Oostrum, Noord-Limburg. Er zitten zo’n tweehonderd tbs’ers: mensen die misdrijven pleegden, maar niet of verminderd toerekeningsvatbaar waren en daarom van de rechter jarenlang een gedwongen psychiatrische tbs-behandeling moeten ondergaan – vaak aansluitend op een gevangenisstraf.
Maar dat geldt niet voor deze man. Aan zijn opname is geen strafrechter te pas gekomen. Hij kreeg ook nooit tbs opgelegd. Hij zit hier omdat hij simpelweg nergens anders terecht kan.
„Ik word er boos van”, zegt hij, zonder stemverheffing, „Ik zit de hele dag op mijn kamer. Maar ik kan er niks tegen doen.”
Hij is een van de cliënten van het ‘FACT-team’ van De Rooyse Wissel. Dat team staat los van de tbs-kliniek en behandelt niet-opgenomen patiënten. Het team werkt niet vanuit een kliniek, maar vanuit een doodnormaal kantoorpand in een woonwijk in Blerick, op een half uur rijden.
In de ontvangstruimte hangt een bord aan de muur met ‘Rooyse Wissel, ambulante zorg’. Daarnaast staat een slogan, in kapitalen: ONS DOEL IS DE MAATSCHAPPIJ VEILIGER MAKEN, met de toevoeging: „Hulp is kort als het kan, intensief en langdurig als dat nodig is.”
Een team van ruim tien specialisten, onder wie verpleegkundig specialisten, psychologen psychiaters, zijn in Blerick verantwoordelijk voor de behandeling van zo’n tachtig patiënten. Het gaat om mensen met complexe psychiatrische problemen die veelal met justitie in aanraking zijn gekomen en die behandeld worden via thuisbezoek, of tijdens afspraak op kantoor.
De juiste zorg leveren aan deze mensen is door de bezuinigingen, marktwerking en decentralisatie steeds moeilijker geworden. De gevolgen zijn schrijnend.
De vergadering op een dinsdag in april begint met de 27-jarige jongen die al zo lang ten onrechte in de tbs-kliniek zit. GZ-psycholoog Femke Kitzen (29) noemt bij de opening van de vergadering alleen zijn voornaam, dan weet iedereen al over wie het gaat. Het is de dagelijkse bespreking om half negen, waarin de meest urgente patiënten besproken worden.
Kitzen en haar team laten NRC een dag meekijken met wat de zorg voor complexe psychiatrische patiënten in de praktijk inhoudt. De elf aanwezigen zitten rond een tafel in een vleugel met verder vrijwel lege vergaderruimtes en spreekkamers in het kantoorpand in Blerick.
De 27-jarige jongen is autistisch en sinds twee jaar een van de patiënten. Hij maakte vanaf zijn jeugd een zwerftocht langs pleeggezinnen, huisjesmelkers en de daklozenopvang. Drugsgebruik verergerde zijn psychiatrische problemen. Na een suïcidepoging kwam hij in behandeling bij De Rooyse Wissel in Blerick. Het team wist hem onder te brengen bij een externe ggz-instelling, waar hij het naar zijn zin had. Het ging een half jaar goed, totdat hij tijdens een psychose agressief werd.
De Rooyse Wissel bracht hem als noodoplossing onder in haar eigen tbs-kliniek en wilde hem na herstel terug laten gaan. Maar de instelling weigerde hem, uit angst voor een nieuwe psychotische aanval.
Dat was begin 2022.
Sindsdien is hij door tweeëntwintig instellingen geweigerd. Zes keer werd hij afgewezen „zonder terugkoppeling”, zeven keer zou er „geen passende begeleiding” mogelijk zijn, twee keer was zijn verslaving het probleem, één kliniek vond zich „te open” voor hem. Drie keer had hij niet de juiste Wlz-indicatie – dat is een administratieve indeling van 1 tot 5, op basis waarvan de zorgverzekeraar bepaalt wat voor zorg iemand mag krijgen. Hij zat op ‘Wlz-2’, maar voor de intensieve begeleiding zou hij een ander ‘vinkje’ achter zijn naam moeten hebben: minstens ‘Wlz-3’.
Daarom zit hij klem in de tbs-kliniek, letterlijk en figuurlijk gevangen in het systeem.
„De cliëntondersteuner is weer druk bezig een plek in andere instellingen te zoeken”, vervolgt Kitzen het ochtendoverleg. De jonge man heeft een door de rechter opgelegde zorgmachtiging waarmee dat kan. Maar zo’n machtiging blijkt niet genoeg. Er moet ook plek zijn. Die is er niet.
Formeel zijn andere ‘ketenpartners’ belast met de juiste plaatsing, zoals ‘cliëntondersteunders’ en de ‘woonbegeleiding’. Maar dat is de papieren werkelijkheid. In de praktijk googelen en bellen Kitzen en haar collega’s vele uren per week instellingen, in de hoop een instituut, kliniek, zorgboerderij of wat dan ook te vinden waar een patiënt geaccepteerd en ondergebracht kan worden – én waarbij aan alle formele voorwaarden voldaan wordt, zodat de zorgverzekeraar de rekening betaalt.
„Die laatste instelling wilde hem dus toch niet”, vraagt Denise Houba (32), net als Kitzen GZ-psycholoog.
„Nee, die hadden gezegd: hij past niet in de groep. De rest van de cliënten is te kwetsbaar.”
De jongen zelf neemt het Kitzen en haar collega’s niet kwalijk, blijkt eind maart tijdens het bezoek aan de tbs-kliniek. Hij weet precies op wie hij wel boos is: „Dat zijn mensen die mijn indicatie moeten schrijven. Dat zijn de hoge piefen. Ik kan er niks aan doen.”
Die beoordeling gaat volledig administratief. Formulieren invullen, opsturen, afwachten.
In februari, toen de jongen een jaar ten onrechte in de tbs-kliniek zat, hadden Kitzen en haar collega’s op een andere manier geprobeerd de papieren werkelijkheid te doorbreken. Zijzelf, een psychiater, een ambulant forensisch werker en een clientondersteuner van het zorgkantoor kwamen bijeen op kantoor in Blerick. Via een videoverbinding schoven nog vier mensen aan: het ‘hoofd behandeling’ van de afdeling van de tbs-kliniek waar hij vastzit, zijn mentor, een ‘opname-coördinator en iemand van indicatie-instelling CIZ.
Kitzen: „We hebben samen de eisen voor die hoogste indicatie erbij gepakt, en punt voor punt uitgelegd waarom hij daaraan voldoet.”
Opnieuw gaat er de nodige tijd overheen voor een oordeel volgt. Dan, midden april, een paar dagen na de ochtendvergadering, krijgt hij alsnog de hoogste Wlz-indicatie.
En toch blijft het moeilijk een plek te vinden. Kitzen: „Op de plekken waar wij denken dat hij zou passen, is vierentwintig uur per dag, zeven dagen in de week zorg nodig. Die plekken kosten veel geld. En uiteindelijk gaat het gewoon om geld.”
„Hij is helaas geen uitzondering”, zegt Hyacinthe van Bussel. Ze is als algemeen directeur van De Rooyse Wissel zowel verantwoordelijk voor het ambulante team als voor de tbs-kliniek. Op haar kantoor in de kliniek in Oostrum legt ze uit hoe de tekorten aan opvangplekken doorwerken in het tbs-systeem. „We hebben hier zelfs al meer dan tien jaar iemand zitten die hier helemaal niet hoort.”
Het gaat om een psychotische patiënt zonder strafblad. In 2012 belde een ggz-instelling naar de tbs-kliniek met het verzoek de psychotische man tijdelijk op te nemen. „Kunnen jullie ons even ontlasten, was de vraag”, vertelt Van Bussel, met de nadruk op ‘even’. Dat gebeurde vlak voordat het tweede kabinet-Rutte drie tbs-klinieken wegens bezuinigingen sloot. Nadien liep het tekort aan opvangplekken op.
Momenteel wachten 135 veroordeelden die door de strafrechter tbs opgelegd hebben gekregen in een gevangenis tot een plek in de tbs-kliniek vrijkomt. Tegelijk worden tientallen van die tbs-bedden juist bezet gehouden door mensen die daar niet horen. Het ministerie van Justitie en Veiligheid bevestigt die problematische verstopping van het tbs-systeem, blijkt uit eigen onderzoek dat eind mei naar de Kamer werd gestuurd.
Hoe kan iemand zonder veroordeling al tien jaar in een tbs-kliniek zitten? „Het zou een tijdelijke noodoplossing zijn, dus we zeiden ja”, zegt Van Bussel. Nu krijgen we hem bij niemand geplaatst. Hij zit hij hier al die tijd op een van onze duurste bedden.”
Geld is niet de belangrijkste reden dat Van Bussel een andere plek voor deze man wil. Het ergste vindt ze de prijs die híj betaalt. „Deze man heeft recht op een bed in een instelling die meer gericht is op wonen, op een prettig leven, in plaats van het strakke regime van een tbs-kliniek. Nu belonen we hem op zijn verjaardag met een hamburger. Dan rijdt er iemand naar de McDonalds – eigenlijk mag je hier helemaal geen eten mee naar binnen nemen – maar dan heeft hij toch iets. Maar ik vind dat niet humaan.”
Deze man heeft recht op een pr Source: NRC