Ambtenaren moeten in het gareel worden gehouden, stelt Roeland Spruyt in zijn opiniebijdrage van 14 juni. De meeste ambtenaren hoeven helemaal niet in het gareel te worden gehouden, want zij zetten zich ‘gewoon’ in voor de publieke zaak. Het is wel opvallend dat een voormalig ambtenaar dit schrijft.
Om de ambtenaren in het gareel te houden worden twee aanbevelingen gedaan. Zo moeten ambtenaren niet langer mede op ‘politieke sensitiviteit’ worden geselecteerd. Politieke sensitiviteit betekent het kennen van de politiek-ambtelijke spelregels. Een van die spelregels is dat de bewindspersoon verantwoordelijk is voor het handelen van zijn ambtenaren. In ruil voor het nemen van die verantwoordelijkheid zijn ambtenaren loyaal en dienstbaar – én hiërarchisch ondergeschikt – aan hun bewindspersoon. Het is belangrijk dat een ambtenaar die verhouding begrijpt en ernaar handelt.
Daarnaast moeten, volgens Spruyt, ambtenaren worden onderworpen aan tuchtrecht, zoals bij advocaten en artsen. Die vergelijking gaat niet op. Een advocaat mag geen handelingen verrichten tegen de wil van een cliënt in. Evenmin kan een arts een behandeling uitvoeren zonder toestemming van een patiënt. Een ambtenaar kan een aanwijzing van zijn bewindspersoon echter niet weigeren. Het zou daarom niet eerlijk zijn om een ambtenaar tuchtrechtelijk te vervolgen voor het opvolgen van aanwijzingen.
Roelof Bruls, ambtenaar, Den Haag
Ik ben het van harte eens met het pleidooi van Roeland Spruyt om van ambtenaren te eisen dat ze een specialistische en relevante opleiding hebben gevolgd. Ambtenaren moeten in staat zijn voorstellen en oplossingen van maatschappelijke problemen te formuleren die inhoudelijk goed doordacht zijn. Zij moeten de technische aspecten begrijpen en kunnen duiden. Ook moeten zij kunnen worden beoordeeld op ‘inhoudelijk kwalitatief hoogstand beleid’.
Een opmerking in het artikel van Spruyt wil ik echter nuanceren. Hij schrijft: ‘...(men moet) ambtenaren niet langer mede selecteren op politieke sensitiviteit.’ Hiermee wordt de suggestie gewekt dat ‘politieke sensitiviteit’ een verkeerde eigenschap voor ambtenaren zou zijn. Politieke sensitiviteit is niet verkeerd, is zelfs onmisbaar in het ambtelijk apparaat. De ambtenaren moeten de schakel zijn tussen techniek enerzijds en politiek en maatschappij anderzijds. Zij moeten in staat zijn de maatschappelijke en politieke gevolgen van voorstellen in te zien en die aan de bewindspersonen te presenteren. Dan pas kan de bewindspersoon een weloverwogen besluit nemen.
Politieke sensitiviteit is niet nodig om alleen politiek welgevallige suggesties voor te stellen, integendeel, maar om de bewindspersoon te informeren over de consequenties van een keuze. Bij de werving van ambtenaren zal dus rekening moeten worden gehouden met de noodzaak om in het ambtelijk apparaat zowel inhoudelijke relevante kennis als politieke en bestuurlijke sensitiviteit te verenigen.
Ginevra Delfini, oud-ambtenaar, Rijswijk
Als (inmiddels voormalig) ambtenaar werd ik onaangenaam getroffen door de bijdrage van Roeland Spruyt. Allereerst is jammer dat hij in zijn opiniestuk de begrippen ‘macht’ en ‘invloed’ nogal willekeurig door elkaar gebruikt, terwijl ‘handelen’ en ‘bewegen tot handelen’ verschillende dingen zijn. Verder is jammer dat hij de beschrijving van ambtelijk vakmanschap lijkt te beperken tot kennis en kunde op basis van een specialistische en relevante opleiding.
Dergelijke kennis en kunde helpt ongetwijfeld vakministers te bedienen, maar de ervaring leert dat er nog veel meer behoefte bestaat aan generalisten die in staat zijn de samenhang der dingen te overzien. Samenloop van diverse beleidsmaatregelen kan voor burgers en bedrijven effecten te weeg brengen die vanuit één vakmatige invalshoek niet worden onderkend, daarvan zijn er voorbeelden te over. In de ambtelijke top moeten die verschillende invalshoeken in samenhang worden overzien en beoordeeld, en leiden tot adviezen aan bewindspersonen die de focus op het eigen beleidsterrein overstijgen.
Een echte misser van Spruyt is te pleiten voor een ambtelijk tuchtrecht. Spruyt refereert daartoe aan andere beroepsgroepen die hun eigen normen handhaven, zoals advocaten en artsen. Maar ambtenaren werken niet als vrijgevestigde professionals, maar als onderdeel van een hiërarchisch systeem: elke ambtenaar heeft een baas aan wie die verantwoording aflegt, en aan wie die desgewenst instructies kan vragen, en zo nodig gewetensproblemen kan voorleggen. Deze systematiek is grondwettelijk geborgd, en duurzaam beproefd.
Dat er af en toe dingen fout gaan is geen aanleiding om het stelsel overhoop te halen, maar om een kritische blik te werpen op de uitvoerenden; ook in de mogelijkheid daartoe is in het huidige stelsel voorzien. Het idee dat er een ambtelijk tuchtrecht zou kunnen bestaan naast de bestaande hiërarchische inrichting komt me al met al nogal ondoordacht voor. Er lijkt me nog nader onderzoek te doen aan het proefschrift van Spruyt.
Gert-Jan Bunck, voormalig gemeenteambtenaar, Den Haag
Hoe kunnen we de invloed van ambtenaren beter controleren? Ik zou ambtenaren hun stemrecht ontnemen. De bevolking stemt om de zoveel tijd over plannen en suggesties van het Rijk, de provincies en woonplaatsen. Hiervoor zijn meestal ambtenaren betrokken om de ideeën vorm te geven, zodat politici ze kunnen openbaren. Het is natuurlijk raar dat ambtenaren met hun stem hun eigen werk of die van een bevriende en of politieke baas kunnen steunen.
Daarom pleit ik voor het afschaffen van het stemrecht voor ambtenaren, want met de nog steeds toenemende aantallen ambtenaren beïnvloedt dit teveel de uitslagen van eerlijke verkiezingen voor de burgers.
Louis Groenendal, Eindhoven
Wilt u reageren op een brief of een artikel? Stuur dan een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden