Bijna alle belangrijke politici waren woensdag aanwezig bij de staatsbegrafenis van Silvio Berlusconi (1936-2023) in de kathedraal van Milaan. Ooit smeet een woedende burger een miniatuurversie van het barokke gebouw in het gezicht van de toenmalig premier.
Met Berlusconi’s dood eindigt een tijdperk in de Italiaanse politiek. Hij was de afgelopen dertig jaar een voorbeeld voor een nieuwe generatie populisten wereldwijd en stond hij aan het hoofd van vier kabinetten. Maar ook na zijn laatste premierschap wist hij zichzelf nog meermaals in een positie van macht te manoeuvreren.
Over de auteur
Rosa van Gool is correspondent Italië, Griekenland en de Balkan voor de Volkskrant. Zij woont in Rome.
Mede door Berlusconi’s toedoen kwam de eenheidsregering van Mario Draghi vorige zomer ten val. En hoewel hij een slecht verkiezingsresultaat behaalde, was zijn partij Forza Italia vervolgens wel nodig om Giorgia Meloni en Matteo Salvini aan een rechtse meerderheid te helpen.
Het vuile spel van de Romeinse wandelgangen bleek hij niet verleerd te zijn. Tijdens de formatieonderhandelingen in oktober liet hij een kladblaadje fotograferen met aantekeningen over Gioriga Meloni, zogenaamd per ongeluk. ‘Arrogant, eigenwijs, bazig’, luidde zijn oordeel.
Meloni sloeg terug in de media: ‘Er ontbreekt een punt: ik ben niet chantabel.’ Een week later stapten hun partijen samen in een regering alsof er niets gebeurd was. Het afgelopen half jaar volgden meer kleine brandjes, zoals de terugkerende pro-Russische oprispingen van Berlusconi waar Meloni zich aan doodergerde, maar een uitslaand vuur werd het nooit.
Direct na de uitvaart publiceerde Meloni een filmpje op sociale media. ‘Bedankt Silvio, we zullen ervoor zorgen dat je trots kunt zijn’, luidde het slotwoord. Wat de premier echt denkt, blijft gissen. Iets waaraan de Italiaanse pers zich begint te wagen, nu de bodem van hun meerendeels lovende voorraad Berlusconi-necrologieën eindelijk in zicht komt.
Volgens centrumlinks dagblad La Repubblica wankelt de rechtse regering van Meloni al door het ontstane machtsvacuüm, maar daarbij lijkt de wens vooral vader van de gedachte. Want hoewel het voortbestaan van Forza Italia als partij hoogst onzeker is, komt de rechtse meerderheid daarmee niet direct in het geding.
Als partijleden het schip zonder kapitein binnenkort een voor een verlaten – geen ondenkbaar scenario – ligt het voor de hand dat een groot deel overstapt naar Fratelli d’Italia van Meloni. Die partij vaart sinds zij in de regering zit sowieso een gematigder koers en ligt dus al dicht bij de rechterflank van Forza Italia.
Dat is wel gerekend buiten een andere oud-premier, die nu zonder twijfel als grootste Machiavellist op het Romeins toneel is achtergebleven: Matteo Renzi. Net als Berlusconi weet hij zich met een splinterpartij regelmatig in het middelpunt van de macht te wurmen. Daartoe is ook nu een kans, door zich te mengen in de jacht op de verweesde Forza Italia-parlementariërs. Zelf ontkent Renzi een rol te ambiëren als erfgenaam van Berlusconi.
Binnen Forza Italia zijn er bovendien ook nog aspirant-leiders. Naast een paar oudgedienden die nu ook wel eens de baas willen zijn, lijkt vooral Marta Fascina een groot kanshebber. De 33-jarige partner die Berlusconi achterlaat zit ook in de senaat en zou veel macht hebben in de partij, die voorlopig geleid wordt door minister van Buitenlandse zaken Antonio Tajani.
Een andere mogelijke kandidaat – en een populaire optie bij de aanhangers van de partij – is Berlusconi’s oudste dochter Marina (56). Naast de te verdelen miljardenerfenis kan dus ook Forza Italia binnenkort inzet worden van een Succession–achtig familiedrama, al heeft geen van Berlusconi’s vijf kinderen tot nu toe veel interesse getoond in een politieke carrière. Ze hebben wel verklaard dat ze de partij, die 90 miljoen euro aan schulden heeft uitstaan bij de familie, blijven steunen.
Intussen komt ook het debat op gang over Berlusconi’s nalatenschap aan Italië. In vergelijking met het buitenland heeft dat een milde toon. De eenstemmigheid is mede het gevolg van de invloed die Berlusconi decennialang op de mediasector uitoefende.
Internationaal oordelen niet alleen pers, maar ook collega-politici veel harder. Dat bleek wel uit de delegaties die de begrafenis bijwoonden: de enige leiders in functie kwamen uit Qatar, Albanië, Hongarije, San Marino en Irak, waarvan de president toevallig toch al in Italië was.
Maar hoewel Berlusconi’s naam in het buitenland misschien een synoniem is voor corruptie en seksschandalen, op het Italiaanse schiereiland hangt zijn schaduw voorlopig nog boven de nationale politiek. De huidige regering bevat maar liefst negen bewindslieden uit zijn laatste kabinet, onder wie premier Meloni zelf, die als 31-jarige minister van Jeugd werd onder Berlusconi.
Aan haar nu de taak om de trein op de rails te houden, terwijl een van de wagons dreigt te ontsporen. Het werkt daarbij in Meloni’s voordeel dat Forza Italia-politici hun partij wellicht zouden willen verlaten, maar hun comfortabele zetel en salaris zeker niet. Zij hebben dus weinig belang bij politieke chaos, al biedt dat geen garanties. Een regeringscrisis is in Rome nooit ver weg, zeker niet als de machtsverhoudingen beginnen te schuiven. Italië wacht de komende maanden een tumultueus gevecht om Berlusconi’s politieke erfenis.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden