Ook miljardair Hans Melchers, de toenmalige eigenaar van Melchemie (nu Otjiaha), moet zich op donderdag 22 juni voor de rechtbank in Den Haag verantwoorden. Hij zou rechtstreeks bij de leveringen aan Irak betrokken zijn geweest en signalen over het oneigenlijke gebruik van zijn stoffen hebben genegeerd. Melchers zelf heeft dat altijd ontkend.
Over de auteur
Willem Feenstra is onderzoeksjournalist bij de Volkskrant. Hij schreef onder meer over grensoverschrijdend gedrag bij De Wereld Draait Door en bij Defensie. Hij won meerdere journalistieke prijzen en werd in 2017 genomineerd voor Journalist van het Jaar.
De vijf slachtoffers in deze zaak waren als militair of vrijwilliger actief in het Iraanse leger of bij verwante strijdgroepen. Nadat Irak in 1980 het buurland Iran was binnengevallen, voerde het op Iraans grondgebied aanvallen uit met het vernietigende mosterdgas. De vijf liepen daardoor onder meer blijvende schade op aan hun longen, ogen en huid. Zij hebben ademhalingsproblemen en zijn grotendeels arbeidsongeschikt. Een van hen heeft een kunstmatige luchtpijp, een ander moest chemotherapie ondergaan.
‘De levens van deze mensen zijn destijds verwoest’, zegt advocaat Liesbeth Zegveld, die namens hen de zaak heeft aangespannen. ‘Als je naar ze kijkt zie je weinig, maar inwendig is er veel kapot. Deze Nederlandse bedrijven zijn daar medeverantwoordelijk voor.’
Volgens Zegveld is de zaak ook een signaal naar andere bedrijven die handel drijven met landen in oorlog, zoals Rusland en Oekraïne. ‘Chemische wapens zijn veel goedkoper dan welke raket of straaljager ook. Je schakelt er hele gebieden mee uit. Bedrijven die zakendoen met dergelijke landen moeten zich realiseren dat ze een verantwoordelijkheid hebben. Let op wat je levert, de koopmansgeest moet niet altijd voorop staan.’
De zaak is zeker niet bij voorbaat kansloos, denkt gepensioneerd rechter en hoogleraar corporate litigation aan de Rijksuniversiteit Groningen Huub Willems, die op verzoek van de Volkskrant de dagvaarding las. ‘De feiten lijken behoorlijk stevig. Belangrijke vraag zal zijn bij wie de bewijslast komt te liggen. De eisers verwijzen uitgebreid naar onderzoeksrapportages en naar eerdere zaken. De rechter kan daardoor beslissen dat het aan de bedrijven is om aan te tonen dat de beschuldigingen niet kloppen.’
Dat zou nog een flinke opgave kunnen zijn, denkt Willems. Onder meer doordat soortgelijke bedrijven in het buitenland weigerden de stoffen aan Irak te leveren juist vanwege het chemische wapenprogramma. ‘De gedaagden stellen dat ze van niets wisten’, zegt Willems. ‘Als rechter zou ik dan zeggen: u moet me dat toch eens uitleggen. Misschien is er een goede uitleg, maar dat kan nog wel eens ingewikkeld worden.’
Advocaat Zegveld was ook betrokken bij de civiele zaak tegen de Nederlandse zakenman Frans van Anraat. Hij werd in 2009 veroordeeld tot 16,5 jaar cel en later ook tot het betalen van schadevergoedingen aan slachtoffers omdat hij aan het regime van Saddam Hussein TDG leverde, een grondstof die voor de productie van mosterdgas wordt gebruikt. Ook KBS Holland (nu Forafina Beleggingen) zou deze stof hebben geleverd.
In het geval van Melchemie gaat het om een andere stof, die eveneens werd gebruikt voor het mosterdgas: thionylchloride. Dit chloreringsmiddel, waarvan Melchemie tussen 1982 en 1984 1.850 ton zou hebben geleverd, werd verkocht onder de noemer ‘landbouwpesticide’.
Al sinds de jaren tachtig heeft Melchemie een dubieuze reputatie. In 1987 veroordeelde de politierechter het bedrijf tot een boete van 100 duizend gulden en een voorwaardelijke stillegging vanwege het opzettelijk ontduiken van een exportverbod naar Irak. Het bedrijf verkocht 20 duizend kilo fosforoxychloride, een andere grondstof voor gifgas, via Italië aan Irak en omzeilde zo het Nederlandse uitvoerverbod.
Zelf gaf Melchemie destijds aan dat het van het Iraakse ministerie voor Industrie en Delfstoffen de verzekering had gekregen dat de stof uitsluitend zou worden gebruikt voor de productie van bestrijdingsmiddelen voor de landbouw.
Advocaat van Melchemie Carry Knoops wil geen vragen over de zaak beantwoorden. ‘Ons kantoor is van oordeel dat wij niet op de zaak kunnen ingaan voordat de zitting heeft plaatsgevonden’, aldus Knoops.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden