Hij kon zijn oren niet geloven. Een ‘prachtige serie verschillende geluiden die zich elke 30 minuten met een aanzienlijke precisie herhaalt’, hoorde Roger Payne in 1967 op een bandje met oceaangeluiden. Hij had het gekregen van een Amerikaanse maritiem bouwkundige, die als taak had om op basis van oceaangeluiden Russische onderzeeërs te detecteren. Een bepaald repeterend geluid kon hij niet thuisbrengen.
Wat de bouwkundige niet kon achterhalen, wist de bioloog meteen. Het onheilspellende geluid dat door een lab van een onderzoeksschip bij Bermuda schalden, was gezang van walvissen; met een spectrogram hoorbaar gemaakt voor mensen door de lage tonen te verhogen. Hij rook ook meteen een kans om het dier van uitsterven te behoeden.
Samen met zijn toenmalige vrouw en zoöloog Katy Payne maakte hij van de geluiden een album van 34 minuten. Songs of the Humpback Whale (Liederen van de bultrug) verscheen in 1970 en was meteen een hit. Meer dan 125 duizend exemplaren werden ervan verkocht, nog altijd een record voor een album met natuurgeluiden.
Bovendien, en dat was voor Payne nog veel belangrijker, was het album brandstof voor een mondiale activistische beweging die de walvisjacht wilde stoppen. Zestien jaar later werd in grote delen van de wereld de walvisjacht verboden.
Roger Searle Payne werd in 1935 geboren in New York. De liefde voor muziek met de paplepel ingegoten: zijn moeder was muziekdocent. Hij studeerde biologie aan Harvard en Cornell University, en specialiseerde zich in bioakoestiek, de studie naar geluiden van de natuur.
Hij onderzocht vooral vleermuizen en uilen; toen hij in 1967 de geluiden van walvissen voor het eerst hoorde, had hij er zelf nog nooit een gezien. Wel was hij al gefascineerd door de zeezoogdieren. Een vriend vertelde hem dat hij een goede kans had walvissen te zien (en te horen) in Bermuda. Aangekomen in de Britse kolonie in de Atlantische Oceaan ontmoette hij de maritiem bouwkundige uit de VS met de cassette vol walvisgeluiden.
Waar Payle direct doorhad dat het om walvisgeluiden ging, was het zijn echtgenote die een rijmstructuur met intervallen ontdekte. Waar het gezang precies toe dient, is overigens nog altijd onduidelijk. Mannen ‘zingen’ – in werkelijkheid zijn de geluiden het gevolg van lucht die door de neus wordt uitgeblazen – wat vaker in het broedseizoen, dat wel.
Door Songs of the Humpback Whale werd het stoppen van de walvisjacht een belangrijk doel van de mondiale dierenrechtenbeweging. Hoogleraar Diana Reiss van het departement Animal Behavior aan de universiteit van New York noemde het album tegenover The Washington Post woensdag zelfs ‘een volkslied van de milieubeweging’.
Payle richtte in 1971 het onderzoekscentrum en de belangenorganisatie Ocean Alliance op. Hij werd naast wetenschapper activist en sprak in het Amerikaanse Congres over dierenrechten. Ook schreef hij boeken en documentaires over walvissen en bracht hij in 1977 Deep Voices – The Second Whale Record uit, waarop naast bultruggen ook Noordkapers en blauwe vinvissen te horen zijn.
In 1982 besloot de International Whaling Commission onder druk van de dierenrechtenbeweging dat de jacht op walvissen binnen vier jaar wereldwijd verboden zou worden. Japan, Noorwegen en IJsland behielden nog lange tijd een uitzondering op dit verbod, maar het uitsterven van de walvis was voorkomen.
Woensdag maakte Payne’s tweede vrouw, de Nieuw-Zeelandse actrice Lisa Harrow, bekend dat Payne zaterdag is overleden, op 88-jarige leeftijd. Hij leed aan buikvlieskanker.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden