N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Er zitten zorgelijk hoge concentraties in het water van de Westerschelde en in de bodem bij Dordrecht, maar eigenlijk is het overal. Het is giftig - en toch gebruiken we het allemaal. De zogenoemde PFAS zijn momenteel veel in het nieuws. Maar hoeveel zorgen moet je je precies maken? En is er iets wat je kan doen om je eigen blootstelling aan PFAS te beperken?
In deze gids proberen we praktische antwoorden te zoeken op vragen rond deze alomtegenwoordige chemische verbindingen, op basis van eerdere stukken in NRC.
Ga naar een onderdeel naar keuze:
PFAS zijn de zogenoemde poly- en perfluoralkylstoffen. Dat zijn chemisch ongelooflijk stabiele samenstellingen van koolstof en fluor. Door deze samenstelling zijn ze hittebestendig, non-reactief, water- en vuilafstotend, ze hebben een lage oppervlaktespanning en zijn warmtegeleidend. En dat maakt ze zo handig dat ze al decennialang in allerlei consumentenproducten worden gebruikt.
De allereerste PFAS bestond uit koolstofatomen die gebonden waren aan fluoratomen en niks anders. De Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (OESO) hanteert inmiddels een veel bredere definitie: een PFAS is elke stof waarbij een koolstofatoom verbonden is met twee of drie fluoratomen.
Inmiddels is duidelijk dat er ook grote nadelen kleven aan de stabiliteit van PFAS-verbindingen. Ze breken namelijk nauwelijks af. Worden voorwerpen met PFAS bij het afval verbrand, dan blijven deze stoffen bestaan - en kunnen vrij de wereld in. Er zijn ook directe vervuilingsbronnen, zoals brandblusschuim en vervuild water dat door fabrieken wordt gestort. Het vocht verdampt, de PFAS regenen overal op aarde neer.
Daarom vinden we deze stoffen inmiddels overal in de bodem, het grondwater, en het oppervlaktewater. Ze stapelen zich daar op en gaan niet meer weg.
Omdat deze stoffen zoveel handige eigenschappen hebben, worden ze sinds de jaren vijftig van de vorige eeuw in heel veel producten gebruikt. PFAS zorgen ervoor dat jouw pan niet aanbakt, dat je regenjas regen afstoot en dat bubbels in brandblusschuim stabiel blijven. Ze werden ook jarenlang gebruikt in lippenstift en andere make-up, om die waterproof te maken.
Maar de lijst aan producten met PFAS is nog veel langer: bakpapier, voedselverpakkingen, cement, wax voor ski’s, batterijen, fotopapier, airconditioning, zonnepanelen, kogels, autolak, tapijten, glas, leer, bepaalde medicijnen, tandpasta, flosdraad, gitaarsnaren, pianotoetsen, tennisrackets, golfhandschoenen, post-its, diverse onderdelen van een smartphone, hartpompen, natuurkundige deeltjesversnellers en smeermiddelen voor toepassingen in de ruimtevaart en kerncentrales, en vermoedelijk nog veel meer.
Dat ligt aan de sector. Sommige sectoren zijn al een tijd bezig met het verwijderen van PFAS uit hun fabricageproces. Zo zijn de voordelen van PFAS voor make-up eigenlijk niet goed bewezen. Je kan die lipstick of mascara dus relatief gemakkelijk zonder PFAS maken.
Maar spreek je over iets als brandblusschuim, dan wordt het lastiger. Dankzij de zogenoemde perfluoralkylzuren in dit schuim kan de brandweer namelijk veel sneller een brand blussen. Soms is dat cruciaal, bijvoorbeeld wanneer ergens brand woedt vlak bij explosief materiaal. Maar vaak ook niet: daarom is er inmiddels alternatief schuim in gebruik voor de meeste toepassingen.
Voor sommige voorwerpen is een alternatief dus snel gevonden, voor andere niet. Eén van de grootste problemen: waterafstotende stoffen zijn er genoeg, maar moleculen die olie afstoten, zijn veel zeldzamer. Pannen zonder PFAS bakken sneller aan, een regenjas zal sneller vies worden. In de zoektocht naar alternatieven gaat het vooral om hoeveel achteruitgang acceptabel is.
Overigens zijn nog lang niet alle bedrijven daadwerkelijk op zoek naar alternatieven. Pas nu er een mogelijk verbod aankomt, komen ze in actie - zowel in de zoektocht naar alternatieven, als in de lobby om een verbod te voorkomen.
Na zo’n zeventig jaar massaal gebruik zijn PFAS overal in het milieu te vinden. De stoffen kruipen niet alleen ons grondwater in, maar daarmee ook ons drinkwater. Ze worden door planten geabsorbeerd en belanden in de voeding van dieren.
Daardoor heeft vrijwel iedereen op aarde PFAS in het lichaam. We krijgen het voornamelijk binnen via ons voedsel en drinkwater. De impact van andere blootstelling tot PFAS, bijvoorbeeld door het gebruik van een pan met anti-aanbaklaag, een post-it plakkertje of mascara, is in vergelijking daarmee zeer klein.
Dat ligt aan de concentratie van PFAS in het bloed. Zelfs bij lage blootstelling krijgt een gemiddelde inwoner van Nederland zodanig veel binnen dat er kans is op schade aan het immuunsysteem. Een aantal van deze stoffen tast je immuunrespons namelijk aan: je wordt sneller ziek, omdat je lichaam niet meer zo effectief optreedt tegen virussen en bacteriën, en vaccins werken niet meer zo goed.
Veel PFAS zijn bio-acumulatief. Dat houdt in dat deze stoffen zich in je systeem opstapelen, ze gaan niet meer weg. Dat zou bij hoge concentraties mogelijk kunnen leiden tot verdere gezondheidscomplicaties. Bij onderzoek rondom een PFAS-uitstotende fabriek bij Parkersburg in de Verenigde Staten werd geconcludeerd dat er sprake was van een verhoogd kankerrisico. Overigens wordt dit verband niet getrokken door de GGD’s die onderzoek deden naar het zeer vervuilde terrein in Sliedrecht, vlakbij Dordrecht.
In de omgeving van fabrieken die veel PFAS gebruiken, worden soms veel meer van deze stoffen in de bodem aangetroffen dan elders. Directe omwonenden zijn vaak jarenlang blootgesteld aan hoge concentraties PFAS. Dat verhoogt het risico op ernstige aandoeningen.
In Nederland zijn er drie gebieden waar grotere hoeveelheden PFAS zijn gevonden, voornamelijk in de bodem. Het gaat om een gebied van enkele kilometers rond de Chemours-fabriek in Dordrecht, het water van de Westerschelde, en de omgeving van de Custom Powders-fabriek in Helmond. Die laatste stoot inmiddels niet meer actief PFAS uit, maar er is nog wel sprake van vervuiling.
In België loopt op dit moment een onderzoek naar de PFAS-concentratie in het bloed van bewoners die binnen enkele kilometers van de 3M-fabriek in Zwijndrecht (Belgische plaats naast Antwerpen) wonen. In Nederland wordt dergelijk onderzoek nog niet uitgevoerd.
Daar wordt nu onderzoek naar gedaan, en nog lang niet alles is bekend. Een aantal zaken die we wél al weten: vrouwen met een relatief hoge concentratie van deze stoffen in hun bloed hebben gemiddeld een veel hogere bloeddruk. Het risico was tot 71 procent hoger dan bij vrouwen die een lagere PFAS-waarde hadden. En een hogere bloeddruk betekent een groter risico op hart- en vaatziekten.
Daarnaast zijn sommige PFAS in hoge concentraties kankerverwekkend. Ze kunnen ook de hormoonhuishouding aantasten en de lever- of schildklierfunctie verstoren. Dat kan weer gevolgen hebben voor de vruchtbaarheid van jonge mensen.
Ja, alleen weten we nog lang niet om welke stoffen het precies gaat. Het duurt vaak jaren of zelfs decennia om uit te zoeken of een nieuwe stof daadwerkelijk impact op onze gezondheid heeft. Tegen die tijd kan zo’n stof al in duizenden consumentenproducten terecht zijn gekomen.
Wereldwijd zijn er 350.000 geregistreerde chemische stoffen, waarvan we niet precies weten welke er wel en niet in gebruik zijn. Ondertussen is het productievolume van chemicaliën wereldwijd vijftig keer groter dan in 1950. We weten van veel van deze chemicaliën niet precies wat voor effect ze hebben op het menselijk lichaam. En we weten óók niet wat voor gevolgen het heeft dat mensen veel verschillende stoffen tegelijkertijd in hun lichaam hebben.
De regelgeving omtrent chemische stoffen is daarom al vaker aangescherpt, zoals door de introductie van de Europese Reach-wetten in 2007. Maar controleren blijft lastig, en veel stoffen blijven op de markt terwijl we er weinig over weten.
Als je buiten een risicogebied woont, is er eigenlijk weinig dat je kan doen. PFAS zit in het water en in de bodem waar voedsel wordt geteeld voor mens en dier. Er zijn op dit moment geen filters beschikbaar die consumenten kunnen gebruiken om deze stoffen uit het water te halen, laat staan uit ons eten.
Het percentage PFAS dat we tot ons nemen via de voorwerpen die we kopen, is zeer klein. Je kan er wel voor kiezen om bijvoorbeeld een jas zonder PFAS of pannen zonder anti-aanbaklaag te kopen: die zijn doorgaans van keramiek. Hiermee geef je een signaal af richting betrokken bedrijven, maar deze keuzes zullen je PFAS-blootstelling niet noemenswaardig beperken. (Overigens worden soms pannen aangeprezen om een ‘PFOA-vrije’ anti-aanbaklaag, maar die bevatten nog steeds een vorm van PFAS.)
Momenteel ligt er wel een voorstel voor een totaalverbod op PFAS bij het Europese chemicaliënagentschap ECHA. Bedrijven kunnen daar tot september inspraak in hebben. Via dergelijke wetten kan de blootstelling aan PFAS wel worden ingeperkt, in ieder geval voor de toekomst. Houd dus goed in de gaten welke partijen straks instemmen met zo’n verbod.
Ook in flessen bronwater wordt regelmatig PFAS gevonden, al wordt hier wel door de betrokken bedrijven op getest. Het helpt ook niet om het water te koken: daar is PFAS te stabiel voor.
Overigens krijg je de meeste PFAS binnen via voedsel, zo’n 83 tot 98 procent. De Source: NRC