Een speciaal voor haar gemaakt verjaardagstoetje: BBB-lijsttrekker Caroline van der Plas zette de foto vorige week op Twitter en bedankte het personeel van het Tweede Kamer-restaurant (‘Schatten zijn het!’) voor de attentie.
Is zo’n tweet belangrijk voor een politicus? ‘Belangrijker dan je denkt’, zegt socioloog Kjell Noordzij. Hij promoveert donderdag aan de Erasmus Universiteit Rotterdam op de culturele afstand die mensen zonder een hbo-diploma of universitaire opleiding ervaren tot politici.
Over de auteur
Margriet Oostveen schrijft voor de Volkskrant over sociale wetenschappen, geschiedenis en maatschappij. Eerder trok ze tien jaar als columnist door Nederland.
Noordzij, de eerste in zijn familie die naar de universiteit ging, heeft het nooit over hoger of lager opgeleiden. Die term alleen al ervaren veel mensen uit zijn onderzoek als denigrerend. Hij maakt onderscheid in praktisch geschoolden (maximaal mbo) en theoretisch geschoolden (hbo en universiteit).
Door flyers uit te delen in dorpen met veel PVV-stemmers en via oproepen in Facebookgroepen, zoals die van de Gele Hesjes, zocht Noordzij eerst 26 praktisch geschoolden bij elkaar. Met hen voerde hij in focusgroepen lange gesprekken over politiek. Op basis daarvan werkte hij een vragenlijst uit met stellingen als ‘politici leven heel andere levens dan mensen zoals ik’, ‘politici willen hun manier van leven opdringen aan mensen zoals ik’ of ‘politici kijken neer op mensen zoals ik’. Die vragenlijst legde hij voor aan een dwarsdoorsnede van de Nederlandse bevolking. Onder de 1.300 respondenten bleken praktisch geschoolden het significant vaker met de stellingen eens.
Vervolgens deed Noordzij nog enkele experimenten met video’s van een acteur die zich presenteerde als Kamerlid ‘Rob de Bruin’ in schipperstrui, liefhebber van de kroeg. Of aan Kamerlid ‘Roderick van der Veer’, theaterliefhebber in pak. ‘Wanneer praktisch geschoolde deelnemers Roderick zagen’, zegt Noordzij, ‘dan spraken ze iets meer steun uit voor agressieve en gewelddadige acties tegen de overheid.’ Het gaat maar om een klein verschil, benadrukt hij. ‘Maar het laat wel zien dat een lange tijd van ondervertegenwoordiging van praktisch geschoolden in de Kamer kan leiden tot politieke spanningen.’
Revolt of the deplored is de titel van zijn proefschrift: ‘Opstand van de beklagenswaardigen’. De term ‘beklagenswaardig’ slaat hier op de manier waarop mensen zonder hoger onderwijs zelf denken dat politici hen zien. ‘Op hoe ze dat ervaren, kortom.’
Zijn onderzoek was al min of meer afgerond toen de uitslag van de Provinciale Statenverkiezingen zijn bevindingen bevestigde. De campagne van de BBB ging niet alleen over stikstof, maar ook over een gevoel van miskenning. Caroline van der Plas is de eerste populistische politicus sinds het Kamerlid Hendrik ‘boer’ Koekoek (‘Ik weet niet waar het over gaat, maar ik ben tegen’) die met veel succes net zo gewoon lijkt als haar kiezers. ‘Caroline van der Plas meldt dat ze haar haren niet föhnt, geen hakken draagt en de filterkoffie voor een tweede keer door het apparaat haalt’, zegt Noordzij. ‘En dat werkt.’
Het vertrouwen in de politiek is in Nederland in tien jaar niet zo sterk gedaald als vorig jaar. Vergeleken met andere Europese landen is het doorgaans relatief hoog en stabiel, tot je achter het gemiddelde kijkt: praktisch geschoolden zijn wantrouwender dan theoretisch geschoolden en steunen vaker populistische partijen. Kjell Noordzij wilde verklaren waarom die opleidingskloof in politieke onvrede bestaat.
Niet dat er nog geen verklaringen waren: praktisch geschoolden zouden minder weten en begrijpen van politiek, met wantrouwen tot gevolg. Praktisch geschoolden zouden politici de schuld geven van hun zwakkere economische positie. En praktisch geschoolden zien hun eigen opvattingen nauwelijks terug in parlement en kabinet. ‘Terwijl politieke partijen zich steeds meer inspannen om mensen van kleur en vrouwen op hun kieslijst te krijgen, blijft de vertegenwoordiging van praktisch geschoolden achter.’
Noordzij ontdekte dat de culturele afstand tot politici die praktisch geschoolden ervaren, een belangrijke reden is voor de opleidingskloof in politieke onvrede. Vaak belangrijker dan de oude verklaringen. De meeste politici praten anders, kleden zich anders en maken andere grappen. ‘De leefwereld van theoretisch geschoolden is geïnstitutionaliseerd in de politiek’, in de woorden van Kjell Noordzij. ‘Mijn onderzoek laat zien dat praktisch geschoolden dit ook zo ervaren, waardoor ze het gevoel hebben dat veel politici ver van hen afstaan.’
Maar ervaren zij die afstand alleen omdat die er al jaren is? Of omdat ze er sinds Pim Fortuyn, via Geert Wilders tot en met Thierry Baudet en nu Caroline van der Plas ook populistische retoriek over horen? ‘Dat is echt kip of ei’, zegt Kjell Noordzij. ‘Iemand als Caroline van der Plas raakt sentimenten, omdat mensen die sentimenten herkennen.’
Ruim 60 procent van de Nederlanders is nog altijd praktisch geschoold, maar ruim 90 procent van de Tweede Kamerleden is inmiddels theoretisch geschoold. Begin jaren vijftig was dat nog geen 50 procent van de Kamerleden, eind jaren negentig nog ongeveer 75 procent. Noordzij: ‘We zijn, in de woorden van de hoogleraren bestuurskunde Mark Bovens en Anchrit Wille, een ‘diplomademocratie’ geworden.’ De leefwereld van theoretisch geschoolden werd zichtbaarder in de politiek en heeft meestal een hogere status.
Hoe kunnen we de opleidingskloof in politiek vertrouwen verkleinen? Het burgerschapsonderwijs kan helpen. ‘Op havo en vwo is daar nu veel meer aandacht voor politiek debat dan in het praktijkonderwijs.’ Politieke partijen moeten vooral goed nadenken over wie ze op hun kieslijsten zetten, zegt Noordzij. ‘Neem je mensen die binnen de partij zijn opgeklommen en mooie wetten kunnen maken? Of kies je voor kandidaten die zich in praktisch geschoolden kunnen inleven?’
WIJ/ZIJ-MAATSCHAPPPIJ
Kunnen we in tijden van polarisatie nog samenwerken tegen klimaatverandering en oorlog? Wie denkt nog in termen van een algemeen belang? De Volkskrant onderzoekt wat de wetenschap zegt, waar struikelblokken liggen en wat we hiervan kunnen leren. Eerdere afleveringen: volkskrant.nl/WijZij
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden