‘De afgelopen maanden waren verschrikkelijk’, zegt Ulrich Seidl. Het stof van het roerigste jaar uit de carrière van de Oostenrijkse filmmaker (70) is nauwelijks neergedaald als de Volkskrant begin dit jaar, tijdens het filmfestival van Rotterdam, aanschuift voor een gesprek.
2022 begon voor Seidl als groot oogstjaar. Twee nieuwe films stonden in de startblokken. Eerst was er Rimini, een Gummbah-achtig relaas over een uitgezakte schlagerzanger die in de gelijknamige Italiaanse badplaats onder een deel van zijn vrouwelijke publiek bijklust als sekswerker. De recensies waren gloedvol.
In het najaar volgde het donkerdere Sparta, met Rimini onderdeel van een tweeluik. Het perspectief lag ditmaal bij de pedofiele broer van de zanger, die zijn gevoelens trachtte te onderdrukken terwijl hij in een straatarme regio in Roemenië adverteerde met gratis judoles voor kinderen.
Berend Jan Bockting schrijft sinds 2012 voor de Volkskrant over film.
Op 2 september 2022, enkele dagen voor de wereldpremière van Sparta in Toronto, publiceerde het Duitse tijdschrift Der Spiegel een artikel waaruit moest blijken dat er op de set onvoldoende zorg en begeleiding zouden zijn geweest voor de Roemeense kindacteurs. De kinderen en hun ouders zouden daarnaast onvoldoende zijn ingelicht over de pedofilie-context van de film.
Seidl weerlegde de beschuldigingen direct op zijn website: alle ouders waren middels een-op-eengesprekken vooraf op de hoogte gesteld van de ‘ambivalente relatie van de hoofdpersoon met kinderen’, geen kind is naakt of in een seksuele pose gefilmd en er waren altijd pedagogisch geschoolde mensen aanwezig op de set. Later zou ook uit officieel onderzoek van het Österreichisches Filminstitut blijken dat de regisseur niets kon worden verweten.
Maar het kwaad was toen al geschied. Het filmfestival van Toronto haalde Sparta van het programma. Op het eerstvolgende festival dat het wél aandurfde met Sparta, later in september in het Spaanse San Sebastián, bleef Seidl thuis. ‘Mijn aanwezigheid bij de première zou de ontvangst van de film kunnen overschaduwen’, stelde de regisseur.
In Rotterdam hoopt hij enkele zaken recht te zetten. Journalisten die met Seidl spreken, kregen voor aanvang van het interview een bericht over het onderzoek van het Oostenrijks Filminstituut in de mail.
‘Voor mij is het belangrijkste dat de kinderen en hun families nooit beschuldigingen tegen mij hebben geuit’, zegt Seidl. ‘Op geen enkel moment tijdens de filmproductie. De draaiperiode duurde lang, van winter tot zomer. De kinderen werden elke dag naar huis gebracht en sliepen ook thuis, hun ouders praatten dagelijks met hen. Inmiddels hebben alle betrokkenen de hele film gezien: nog steeds geen beschuldigingen.’
‘Ja. Het gevaar bestond, zo werd mij verteld, dat mijn sponsors en financiers zouden afhaken. Dat men zou zeggen: Seidl mag geen films meer maken. Die dreiging is gelukkig weg. Maar de reputatieschade die is ontstaan, is niet goed te maken. Uit onderzoek van het Filminstituut blijkt dat alles in orde was, maar slechts weinig media nemen dit nieuws over.’
‘Als ik optimistisch ben, zeg ik: tijd heelt. Ik kom hier sterker uit.’
‘Bitte.’
Het eerste idee voor het tweeluik ontstond jaren geleden in Oekraïne, waar Seidl bezig was met opnamen voor Import/Export (2007), met Michael Thomas in de rol van aan lager wal geraakte beveiliger. Tussen de bedrijven door bleek de Oostenrijkse acteur een aardig stukje te kunnen zingen – ziedaar de eerste aanzet voor een film over schlagerzanger Richie Bravo.
Jaren later las Seidl over een veroordeelde Duitser die naaktfoto’s van kleine jongens uit een arme regio van Roemenië had verkocht. Beide verhalen moesten het fundament vormen van één grote, ambitieuze film: Böse Spiele, over de gefnuikte levens van twee broers, schlagerzanger Richie en pedofiel Ewald, en hun dementerende vader die naziliederen prevelt in het bejaardentehuis. Te ambitieus, vond Seidl bij nader inzien. Als twee losstaande films kwamen de verhalen van de broers wat hem betreft beter tot leven.
Nadat de montage van Rimini en Sparta in de eerste helft van 2022 was voltooid, ondernamen Seidl en zijn vaste editor Monika Willi opnieuw een poging om beide films samen te smeden tot hun beoogde Böse Spiele. Ditmaal met meer succes: waar ze eerder vastliepen, slaagden ze er dit keer in om de verhalen elkaar te laten versterken.
Het liefst 203 minuten durende eindresultaat mocht in januari al even proefdraaien op het filmfestival van Rotterdam en gaat vanaf vandaag – samen met solofilm Sparta – landelijk in première. (Wie Rimini los wil zien, kan onder meer terecht bij streamingplatform Pathé Thuis.)
‘Nee. Het zijn totaal verschillende personages. Richie is een ijdele man met een groot verlangen naar liefde en erkenning. Ewald is juist introvert. Hij weet dat hij een gebrek met zich meedraagt. Dat hij zich aangetrokken voelt tot kinderen. Dat wat hij wil verboden is. Hij worstelt daarmee. Voor de buitenwereld is hij al veroordeeld. Pogingen om met zijn vriendin een nieuw leven te beginnen mislukken.’
‘Maar het is een misvatting om het leven van Ewald en Richie via hem betekenis te geven. In zo’n verklaring geloof ik niet. Elke poging om verbanden te leggen of om een moreel oordeel te vellen over mijn personages zegt in de eerste plaats iets over de kijker.’
‘Pedofilie is een taboe. Een groot verschil met de jaren zeventig – of zelfs de jaren negentig. Als nu alleen maar gespróken wordt over een pedofiel, staat de meute al met hooivorken klaar. Ik zoek een grijzer gebied. Ewald wil de kinderen slechts een wereld bieden waar ze blij van worden, iets wat hun ouders niet voor elkaar krijgen.
‘Ik heb dit onderwerp van allerlei kanten onderzocht. En zoals bij alle seksuele voorkeuren is er niet één manier om pedofilie te definiëren. Het is geen uitsluitend seksuele kwestie. Iemand als Ewald wil ook gewoon graag in de buurt van kinderen zijn.’
‘Waarom zouden die ouders dat niet doen? Het is een advertentie voor gratis sportlessen. En er is verder niets aan de hand. Zo is het in werkelijkheid ook gegaan, met die veroordeelde Duitser. Het is typisch westers-burgerlijk om de ouders van die kinderen iets te verwijten. Mijn film speelt zich af in Oost-Europa, in een heel arme streek. De mannen zijn daar het hele jaar veel van huis. Alle vaders en ooms werken in Italië, in Ierland, noem maar op. Als je daar een briefje vindt met een aanbod voor gratis sportles, is dat een uitkomst.’
‘Ja. Toen ik wist dat ik dit verhaal wilde vertellen, wist ik dat Georg deze man moest spelen. Ik had hetzelfde met Michael Thomas: hij was vanaf het begin Richie Bravo. Georg stond overigens niet te springen toen ik hem vroeg. Hij was bang.’
‘Acteurs zijn zich bewust van hun imago. Een bepaald type rol zorgt voor een bepaald imago. Als een acteur het imago van een pedofiel-type krijgt, is dat wellicht niet het pad dat-ie wil bewandelen. Ik ben het daar overigens niet mee eens; ik denk dat deze rol een enorme kans voor hem was. En dat bleek ook wel: er zijn mensen die dit zijn beste rol vinden, die zien hoezeer Ewalds seksuele voorkeur als een gevangenis voor hem dient. Maar niet iedereen is zo ruimdenkend. En een acteur wordt ook beïnvloed door zijn agent; die vindt het soms verstandiger om in een Netflixserie te spelen.’
‘Ik heb hem overtuigd. Misschien omdat ik hem heb ontdekt, 22 jaar geleden met Hundstage (waarin Friedrich een louche vrouwenmisbruiker speelt, red.). Het was zijn doorbraakrol, sindsdien heeft hij echt carrière gemaakt. Tot kort daarvoor werkte hij nog parttime als taxichauffeur.
‘Ik geloof dat hij dacht dat hij me wellicht iets verschuldigd was. Hij heeft zichzelf er langzaam van overtuigd dat zijn keuze om Ewald te spelen de juiste was. We draaiden eerst in de winter, daarna in de zomer. In de winterscènes is hij naar mijn mening nog wat afwezig. In de zomer, toen hij zijn rol beter begreep, oogde hij opgetogen.’
‘Dit optreden troffen we aan tijdens het zoeken naar locaties. Ik hoefde niets te veranderen. In het Duits noemen we ze Alleinunterhalter, solozangers achter een keyboard. Ze vertegenwoordigen voor mij eenzaamheid en melancholie. Maar daarin schuilt ook schoonheid. Ik hou ervan. De Alleinunterhalter passen in mijn wereld.’
‘Ja, anders zou ik me er als filmmaker niet voor interesseren. Ik heb me altijd aangetrokken gevoeld tot buitenstaanders. Ik kom zelf uit een zeer burgerlijke familie, maar voelde me nooit echt geïntegreerd in mijn omgeving. De falende of eenzame mens is voor mij veel interessanter.’
Ulrich Seidl vreesde na de controverse rond Sparta even voor zijn toekomst als filmmaker, maar inmiddels is hij weer begonnen aan nieuw werk. In zijn volgende film behandelt hij het onderwerp ‘zwart toerisme’, zei hij begin dit jaar tegen Variety. Met die term verwijst hij naar ‘mensen die plaatsen bezoeken waar Source: Volkskrant