Politicoloog Meindert Fennema verdiepte zich in Hans Janmaat en Geert Wilders en provoceerde met zijn dwarse meningen, maar liet zich niet in een hokje stoppen.
Over zijn ziekte lichtte hij zijn vriendenkring in per ‘Meindert Bode’. Zijn echtgenote Caroline van Dullemen was eindredacteur en stuurde de mails rond. Zoals hij zijn hele leven geen blad voor de mond nam, waren ook de beschrijvingen van de doktersbezoeken openhartig. Uit de berichten sprak vooral hoop en levenslust. Maar hoewel goedgemutst en scherp als altijd, kwam de laatste week het levenseinde in zicht. Meindert Fennema overleed maandagavond thuis in Amsterdam. Hij was vader van twee dochters en werd 77 jaar.
Fennema was een politicoloog die zelf aan praktische politiek deed en daar oprechte interesse voor had. Hij was een wetenschapper met vaak dwarse meningen en deelde ze met graagte via diverse media, waaronder ook enkele jaren de Volkskrant. Fennema liet zich gelden als een voorvechter van het vrije woord. Hij vond dat ook Hans Janmaat en Geert Wilders recht van spreken hadden in het publieke debat. In 2009 hield hij de eerste HJ Schoo-lezing, onder de veelzeggende titel: ‘Geldt de vrijheid van meningsuiting ook voor racisten?’
Tot zijn emeritaat was Fennema hoogleraar politieke theorie aan de Universiteit van Amsterdam. Hij was lid van de Communistische Partij van Nederland (CPN), die opging in GroenLinks. Van die partij was Fennema een van de eerste leden, naar eigen zeggen ‘lid 007’. Voor GroenLinks zat hij tussen 2009 en 2015 in de gemeenteraad van Bloemendaal. Hij woonde in het lommerrijke Aerdenhout, waar dochter Flora opgroeide. In de tuin hield hij kippen. Vorig jaar besloten Fennema en zijn vrouw naar een appartement in Amsterdam te verhuizen.
Zijn belevenissen in de gemeentepolitiek legde hij vast in Dorpspolitiek – Waar is het lokale gezag? (2018). Dat boek schreef hij met Martijn Bolkestein, neef van voormalig VVD-leider Frits Bolkestein, met wie Fennema goed bevriend raakte. Het tekent zijn ontwikkeling: van communist tot radicaal liberaal. Dat leidde soms tot moeilijkheden met GroenLinks. Zoals hij zelf zei: hij was links, maar ook ‘een beetje rechts’.
Fennema kwam uit een Fries gezin dat zich vanwege het werk van zijn vader (keurmeester in het slachthuis) in Zeist vestigde. Hij baseerde er zijn roman Het slachthuis (2013) op. Na eerst sociologie te hebben gestudeerd aan de Universiteit Utrecht, en lid te zijn geworden van het Utrechtsch Studenten Corps, vervolgde hij zijn opleiding in Amsterdam. Tussen 1968 en 1973 studeerde hij daar politicologie. Het waren de jaren waarin de studentenbeweging, onder wie Fennema, zich tegen de oorlog in Vietnam keerde. En tegen een voorganger van Fennema, hoogleraar Hans Daudt, die volgens de jonge garde niet maatschappijkritisch (krities) genoeg was.
Over zijn CPN-verleden schreef Fennema Goed fout – Herinnering van een meeloper (2015). Hij concludeerde dat hij bij het corps, dat hij verliet, ook jaren na dato nog welkom was. Bij de CPN daarentegen werden afvalligen verstoten. Het speet hem dat hij daar nooit had opgezegd. Voor het maatschappelijk mechanisme van insluiten en afstoten had Fennema, zelf een man met een immens en divers netwerk, een grote fascinatie.
Het bleek bijvoorbeeld uit zijn boek over Hans Max Hirschfeld, topambtenaar tijdens de Duitse bezetting, over wiens houding veel controverses bestonden. Het was in 2007, na vele publicaties elders, Fennema’s eerste boek bij uitgever Mai Spijkers. ‘Hij was een inspirerende man vol plannen’, zegt Spijkers. ‘Hij wees mij op auteurs waar ik achteraan moest. En ik ben altijd onder de indruk geweest van de manier waarop hij discussieerde.’
Uit hun gesprekken kwam het bekendste boek van Fennema voort: Geert Wilders – Tovenaarsleerling (2010, nadien vele malen herdrukt). Het was een politieke biografie waaraan Wilders zelf niet wilde meewerken. Fennema beschreef Wilders als een geradicaliseerde leerling van Bolkestein, een visie die Bolkestein zelf overigens verwierp. Dat Fennema zich in de gedachtewereld van Wilders verplaatste, soms zelfs door een monologue intérieur, stuitte op kritiek. Zelf vond hij het een aanvaardbaar stijlmiddel.
Fennema’s laatste boek, Happy Ship Rotterdam, was een roman gebaseerd op ervaringen tijdens zijn eerste baantje. Als 18-jarige trad hij in dienst van de Holland Amerika Lijn. Hij presenteerde het boek in oktober in het Scheepvaartmuseum en zei, met de hem kenmerkende bravoure: ‘Je begrijpt het al, het is de nieuwe Jules Verne.’
Na de coronapandemie organiseerde Fennema een bijeenkomst bij hem thuis voor de promovendi die hij tijdens zijn wetenschappelijke loopbaan had begeleid. Onder de aanwezigen PVV-Kamerlid Martin Bosma, wiens promotie tot nu toe uitbleef, en Jean Tillie, die aan de UvA Fennema’s opvolger is. Bosma: ‘Ik had gehoopt dat Meindert nog bij de verdediging van mijn proefschrift aanwezig had kunnen zijn. Als eerstejaars had ik les van hem. Die cirkel had ik graag rondgemaakt. Ik heb ongelooflijk veel lol met hem gehad. Hij was te onafhankelijk om ergens bij te horen.’
Tot op het laatst was Fennema reislustig. De Meindert Bode ging naar adressen op vier continenten. Een paar weken geleden nog was hij op zijn geliefde Curaçao, met zijn oudste dochter Reina. Het afscheid, volgende week, zal besloten zijn.
In 2003, in Trouw:
‘Hans Janmaat en Wil Schuurman waren zo enthousiast (na een gesprek met Fennema, red.) dat ze mij uitnodigden om te gaan lunchen. Maar ik dacht: wat als ik nu zo meteen in het restaurant van de Tweede Kamer bij het echtpaar Janmaat aan tafel zit? Dan kan ik mijn wetenschappelijke carrière wel op mijn buik schrijven. Dus toen heb ik snel een smoes verzonnen dat ik geen tijd had. Tja, eigenlijk enorm laf.’
In 2009, in de HJ Schoo-lezing:
‘Het is naar mijn mening wel degelijk wenselijk om uitspraken van burgers en politici te toetsen aan de toegangsregels voor het debat, maar de begrippen ‘racisme’, ‘haatzaaien’ en ‘groepsbelediging’ zijn daarbij niet de goede termen om die uitspraken te toetsen.’
In 2010, tegen de Volkskrant:
‘Waar Bolkestein maat kon houden, is Wilders mateloos geworden.’
Source: Volkskrant