De Russische oppositieleider Aleksej Navalny noemde haar ‘een heldin’ en ‘de gesel van de plaatselijke bandieten’: politiek activist Lilia Tsjanysjeva is veroordeeld tot zeven jaar strafkolonie voor haar strijd tegen de corruptie en wetteloosheid in Rusland.
Na een slepend proces heeft een rechtbank in de Russische deelrepubliek Basjkortostan de 41-jarige politieke activist Lilia Tsjanysjeva veroordeeld tot zeven jaar strafkolonie wegens het oprichten van een ‘extremistische organisatie’.
Tsjanysjeva stond jarenlang aan het hoofd van de regionale tak van de beweging van oppositieleider Aleksej Navalny. De slotfase van het proces tegen haar vond plaats achter gesloten deuren, omdat er volgens de rechter staatsgeheimen aan bod kwamen.
Navalny noemde haar ‘de gesel van de plaatselijke bandieten’. Dat was nog ruim voordat Lilia Tsjanysjeva afstand nam van de regionale politiek om zich meer te richten op haar privéleven. Dat laatste kon haar arrestatie in november 2021 en haar uiteindelijke veroordeling niet verhinderden.
Over de auteur
Geert Groot Koerkamp is correspondent Rusland voor de Volkskrant. Hij woont sinds 1992 in Moskou.
Tsjanysjeva kwam met een flinke omweg in de Basjkierse politiek terecht. Haar opleiding en carrière leidden aanvankelijk in een heel andere richting. Geboren in 1982 in de regionale hoofdstad Oefa onderscheidde ze zich al of jonge leeftijd als een succesvolle en ook sportieve leerling. In Oefa studeerde ze statistiek en informatica, waarna ze naar de Financiële Academie in Moskou vertrok. Nog voor de afronding van haar studie kreeg ze een baan als accountant bij PricewaterhouseCoopers.
In Moskou was het in die jaren onrustig. Eind 2011 gingen tienduizenden mensen de straat op om te protesteren tegen stembusfraude en het ‘stuivertje wisselen’ van premier Poetin en president Medvedev. Tsjanysjeva was dat jaar waarnemer bij de parlementsverkiezingen.
Twee jaar later trad ze toe tot het team van Navalny, die in de hoofdstad als voortrekker van de straatprotesten grote populariteit had verworven en de post van burgemeester ambieerde. Hij kreeg bijna een derde van de stemmen, een waar huzarenstuk.
Maar Tsjanysjeva verlangde terug naar haar geboortestreek. Toen ze als accountant de overstap maakte naar Deloitte vroeg en kreeg ze in 2013 een aanstelling bij de vestiging in Oefa, waar ze haar eerste schreden zette in de lokale politiek. In 2017 verruilde ze tot veler verbazing haar goedbetaalde baan voor een politieke functie, als hoofd van de plaatselijke tak van Navalny’s verkiezingsstaf.
Tsjanysjeva werd al gauw een begrip in Oefa en een geduchte luis in de pels van de autoriteiten. Ze organiseerde demonstraties en werd daarbij meer dan eens opgepakt. Ze leverde met duizenden andere Basjkieren strijd voor het behoud van een bijzondere krijtberg, een relict van een prehistorische zee. De betogers wonnen en voorkwamen afgraving van het natuurmonument Koesjtaoe.
En net als Navalny op landelijk niveau deed stelde ook Tsjanysjeva de corruptie aan de kaak. Ze richtte haar pijlen onder meer op de in 2019 aangetreden Basjkierse leider Radi Chabirov en de dure garderobe van zijn vrouw.
Tijdens een hoorzitting in het parlement over de Basjkierse begroting wierp ze de aanwezigen toe: ‘Hoe kunnen we de inkomsten vergroten? Door minder te stelen, heren, minder te eten, minder uw eigen salaris te verhogen en minder geld te geven aan propaganda.’
Dat viel niet in goede aarde en Tsjanysjeva werd met harde hand van het spreekgestoelte en uit het parlement verwijderd. Ook haar deelname aan de regionale verkiezingen werd door de autoriteiten verhinderd.
Begin 2021 werd Tsjanysjeva’s grote voorbeeld Aleksej Navalny na terugkeer uit Duitsland gearresteerd, en in juni van dat jaar werden zijn anti-corruptiefonds en politieke netwerk gebrandmerkt als ‘extremistische’ organisaties.
Tsjanysjeva en haar man Almaz Gatin gingen in dat voorjaar op huwelijksreis naar het buitenland, maar ze keerden terug naar Basjkortostan, vast van plan om zich voorlopig eerst en vooral aan hun gezinsleven te wijden. Het land ontvluchten was voor hen geen optie, en ze dachten ook dat het niet nodig was.
Toen Tsjanysjeva vier maanden later alsnog werd gearresteerd wegens ‘extremisme’ kwam dat toch als een verrassing. ‘Het proces tegen mij is een politieke zaak,’ zei ze in haar laatste woord voor de rechter. ‘Daarom voel ik mezelf ook geen verdachte. Ik ben een politicus, een vrouw die door haar mannelijke opponenten wordt vervolgd. Hun namen zijn Poetin en Chabirov. Politicus is ook een beroep. Daarom is schuld bekennen voor mij hetzelfde als wanneer een lerares bekent dat ze lerares is, en een arts een arts.’
Via een videoverbinding trad Navalny vanuit zijn gevangenis in de provincie Vladimir op als getuige in het proces tegen Tsjanysjeva. Het leidde tot een opmerkelijke dialoog in de rechtszaal, waarbij beide vervolgde politici elkaar probeerden op te beuren.
Tsjanysjeva zei tegen Navalny dat ze zich zorgen maakte over Navalny’s gezondheid. ‘Maak jij je nou maar geen zorgen om mij’, antwoordde Navalny. ‘Met zulke mensen als jij komt dat mooie Rusland van de toekomst er wel. Jij bent een inspiratiebron voor enorm veel mensen, voor enorm veel vrouwen, wat heel belangrijk is. Jij bent gewoon een heldin.’
‘We hebben u ook nodig’, repliceerde Tsjanysjeva. ‘Doet u al het mogelijke om te overleven.’
Tijdens haar gevangenschap had ze maar mondjesmaat contact met haar naaste familie. Haar arrestatie haalde een dikke streep door de kinderwens van Tsjanysjeva en haar man, iets dat ze de rechter voorhield in haar slotwoord. ‘Als u mij voor twaalf jaar opsluit, dan lukt het me al niet meer om een kind te baren. Geeft u mij de kans moeder te worden.’
3x Lilia Tsjanysjeva
‘Vrouwen die nu gevangen zitten maken een martelgang door. Als de Russische autoriteiten proberen mee te gaan met de trend en zelfs op het hoogste niveau spreken van gendergelijkheid, dan blijkt dat in de praktijk alleen uit het feit dat vrouwen net zo als mannen worden opgesloten. Maar in Rusland is de gevangenis funest voor de gezondheid, eerst en vooral voor die van vrouwen.’ (In 2021, tijdens de rechtszitting over verlenging van haar voorarrest.)
‘Vergelijkt u eens onze acties: petities, publicaties, bezwaarschriften, het deelnemen aan vreedzame demonstraties en publieke hoorzittingen. En als antwoord daarop: achtervolgingen, huiszoekingen, ontvoeringen, het besmeuren van je auto met verf, miljoenenboetes als compensatie voor de salarissen van politiemensen die bij onze demonstraties worden ingezet.’ (In 2023, in haar laatste woord voor de rechtbank.)
‘Edelachtbare! Voor mij bent u niet alleen een rechter, maar ook mijn kiezer. Tijdens het proces heb ik u verteld over mijn successen. Steunt u mij als politica, als vrouw, en ik zal al het mogelijke doen, om u te bevrijden van de onwettige druk die de uitvoerende macht op u uitoefent. Ik zal doorgaan met mijn strijd tegen corruptie en wetteloosheid in onze republiek.’ (In 2023, in haar laatste woord voor de rechtbank.)
Source: Volkskrant