De Tunesische president Kais Saied heeft uit geldnood beloofd migranten richting de EU tegen te houden. Behalve West-Afrikanen zijn dat vaak zijn eigen landgenoten. ‘Schieten op bootjes vol Tunesiërs zal echt niet geaccepteerd worden.’
Het waren ferme woorden van Ursula von der Leyen, voorzitter van de Europese Commissie. Het ‘cynische businessmodel van smokkelaars’ moet doorbroken worden, verklaarde ze tijdens een bezoek aan Tunis. Volgens het principeakkoord dat EU-leiders afgelopen weekend met de regering daar sloten, zullen migranten door de Tunesische kustwacht tegengehouden worden, in ruil voor een Europees steunpakket van ruim 1 miljard euro (grotendeels een lening). Eind deze maand moet de deal door de lidstaten worden aangenomen.
Vervolgens is het aan de Tunesische president Kais Saied om de afspraken na te komen. Maar hoe gaat hij dat doen?
Over de auteur
Jenne Jan Holtland is correspondent Midden-Oosten voor de Volkskrant. Hij woont in Beiroet, en is auteur van het boek De koerier van Maputo (2021).
Het tegenhouden van boten op de Middellandse Zee klinkt eenvoudiger dan het is. De afgelopen jaren hebben zowel nationale regeringen (Italië, Frankrijk) als de EU geprobeerd migratie uit Noord-Afrika te reguleren, zonder veel succes. De eerste migratiedeal met Tunesië, gesloten door Italië, stamt uit 1998 en werd gevolgd door onder meer een EU-ontwikkelingspakket (2 miljard euro) in de periode 2011-2016.
Sindsdien is de migratie alleen maar toegenomen. Voor iedere Tunesische migrant die wordt tegengehouden, is er minstens één die de Italiaanse kust bereikt. In de eerste vijf maanden van dit jaar hebben zo’n 3.400 Tunesiërs de oversteek gemaakt, plus zo’n 18 duizend West-Afrikanen – veel meer dan in dezelfde periode vorig jaar. De laatste weken daalden de aantallen overigens fors. Door het slechte weer op zee, maar mogelijk ook doordat dat de politie harder optrad tegen smokkelaars.
Het ligt voor de hand dat Tunesië met EU-geld de kustwacht gaat uitbreiden: meer manschappen en schepen, plus de modernste technologie. Brussel maakt er 105 miljoen euro voor vrij. Tunesiëkenner Ahlam Chemlali van het Deense Instituut voor Internationale Studies verwacht dat Tunis daarnaast – in overleg met naburige landen – de maritieme grenzen gaat oprekken, zodat de kustwacht meer ruimte krijgt voor zogeheten search and rescue-operaties. Buurland Libië deed eerder hetzelfde.
Veel ingewikkelder is de vervolgvraag: als het lukt migranten tegen te houden, wat dan? Tunesië heeft niet eens een asielwet. Een voorstel voor zo’n wet belandde in 2016 in een diepe la. De reden: Tunesië heeft – net als Algerije en Marokko – nooit een hub voor migranten willen worden. Het doembeeld is Turkije, waar miljoenen Syrische vluchtelingen wonen.
‘Niemand in Noord-Afrika wil het eerste land zijn met een functionerend asielsysteem’, zegt Katharina Natter, universitair docent migratiepolitiek aan de Universiteit Leiden. ‘Landen als Tunesië en Marokko spelen elkaar liever de hete aardappel toe.’ De EU zal erop aandringen dat er alsnog een asielwet komt, maar hoe die eruit zal zien, is onduidelijk.
Door het gebrek aan wetgeving leven de tienduizenden Sub-Saharaanse migranten in Tunesië in een juridisch niemandsland. Ze hebben geen verblijfsstatus en mogen (officieel) niet werken. Wie bij de oversteek wordt gepakt, belandt in een detentiecentrum (officieel ‘welkomstcentrum’ geheten) en riskeert uitzetting. Hoe precair hun bestaan is, bleek begin dit jaar, toen er na een racistische toespraak van de autocraat Saied een hetze op gang kwam, waarbij migranten massaal uit hun huizen werden gezet. Velen namen zo snel mogelijk een boot naar Europa of het vliegtuig naar huis.
Een belangrijk verschil met Turkije (waarmee de EU in 2016 eveneens een migratiedeal sloot), is dat migratie voor Tunesië geen buitenland- maar binnenlandpolitiek is. Simpel gezegd: Turken stappen zelden op bootjes, Tunesiërs wel. Dat begon al een halve eeuw geleden, toen dagloners hun geluk gingen beproeven in Libië. Inmiddels leeft een op de tien Tunesiërs in de diaspora en stuurt geld naar de familie thuis.
Een harde anti-migratielijn kan president Saied zich daarom nauwelijks veroorloven. ‘Voor het tegenhouden van mensen is weinig begrip’, aldus universitair docent Natter. ‘Tunesiërs zeggen: waarom zouden we niet mogen vertrekken, als we in eigen land zo weinig kansen hebben?’ Natter denkt daarom niet dat de kustwacht zo hard zal optreden als de Libiërs in het verleden deden. ‘Schieten op bootjes vol Tunesiërs, bijvoorbeeld, zal echt niet geaccepteerd worden. De mannen die bij de kustwacht werken, verdienen zelf ook weinig. Met hun landgenoten op de bootjes voelen ze veel solidariteit.’ Die solidariteit is er niet met de Sub-Sahara-Afrikanen, ziet onderzoeker Chemlali. ‘Het sentiment is: ze zijn hier om onze banen in te pikken.’
President Saied is, kortom, veroordeeld tot het slappe koord van de acrobaat, balancerend tussen de wensen van zijn bevolking en die van Brussel en andere internationale geldschieters (het Internationaal Monetair Fonds). Hij kan ook een smak maken. Het land zit in zo’n zware economische crisis dat nog dit jaar een bankroet dreigt. Dat maakt migratie tot een nog heikeler onderwerp voor Saied. Natter: ‘Eerst een crisis veroorzaken en daarna Tunesiërs tegenhouden, dat is een recept voor een politieke opstand.’
Zoals meer migratie-experts is ze sceptisch over het slagen van de Europese aanpak. Een grens die op slot gaat, betekent doorgaans dat migranten andere routes zoeken (en vinden). De smokkelaars die Von der Leyen wil bestrijden, zullen er alleen maar meer aan gaan verdienen.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden