Niet eerder viel er over heel Nederland gezien zo lang achter elkaar geen druppel regen. Daardoor neemt ook de uitdroging toe. Volgende week kan het neerslagtekort zelfs even boven dat van 1976 komen, het droogste jaar ooit gemeten.
En dat terwijl het toch zo aardig begon. Afgelopen lente was met 205 millimeter neerslag de op een na natste van de eeuw, na 2006. Maar na 13 mei hield de regen ineens op. Donderdag is het 34 dagen achter elkaar droog in (bijna heel) Nederland. Naar alle waarschijnlijkheid zal de droge periode oplopen tot 38 of 39 regenloze dagen, want pas vanaf maandag is er weer kans op neerslag.
Met argusogen volgen boeren, natuurvorsers, waterbeheerders en klimaatdeskundigen intussen het oplopende neerslagtekort. Tot eind mei zaten we nog aan de ‘natte’ kant, maar dat was voordat de regen verdween. Na 30 mei werd het droger dan gemiddeld, en vanaf donderdag betreedt het jaar 2023 officieel de 5 procent droogste jaren.
Dat de klimaatopwarming nu al leidt tot meer droogte, staat vrijwel vast, weet KNMI-onderzoeker Frank Selten: ‘Door de hogere temperaturen door klimaatverandering is de verdamping ook hoger. Daardoor loopt het neerslagtekort harder op. Dus dat is geen toeval.’
Anderzijds: de lange regenvrije periode heeft waarschijnlijk minder met klimaatverandering te maken. Rond 2050 verwacht het KNMI weliswaar zomers met zo’n 15 procent minder neerslag dan nu, omdat er vaker hogedrukgebieden langdurig blijven hangen boven Groot-Brittannië.
‘Maar dat dit nu al zo’n groot effect zou hebben, zien we niet terug in de modellen’, zegt Selten. ‘Het grootste deel van wat we hier zien aan het uitblijven van neerslag, is in mijn optiek waarschijnlijk toch toeval.’
‘Een van de angstaanjagendste grafieken dit moment op internet’, zo noemt publicist Rutger Bregman hem al. De grafiek in kwestie is een spaghetti van lijntjes, met één lijntje dat er eenzaam bovenuit steekt. Dat is het jaar 2023. En de grafiek geeft de temperatuur weer van het zeewater in de Noord-Atlantische Oceaan.
Dát de oceaan door de opwarming van de aarde geleidelijk opwarmt, is bekend. Maar satellieten die van bovenaf de stralingswarmte van de oceaan meten, zien nu al drie maanden dat het wel érg ongewoon warm is daar beneden.
Vooral bij de Canarische Eilanden, in de Golf van Biskaje en de Middellandse Zee is het tot wel drie of vier graden warmer dan in de periode 1971-2000 gewoon was. Een halve graad torent de zeewatertemperatuur van de Noord-Atlantische Oceaan nu gemiddeld uit boven het vorige record. Opmerkelijk veel, in een tak van sport waar de records doorgaans hooguit met hier en daar een tiende van een graad worden verbroken.
‘Erg onverwacht. Dit gaat ver uit boven de temperaturen die we ooit eerder hebben gezien’, ziet ook oceanograaf Erik van Sebille (Universiteit Utrecht). Wat er gaande is, ‘is nog een beetje speculeren’, zegt hij. ‘Maar zo’n snelle verandering als dit kan haast alleen maar duiden op een herschikking van warm en koud water in de oceaan.’ Simpel gesteld: de oceaan wordt minder goed omgeroerd, bijvoorbeeld doordat er minder wind is, met als gevolg dat de toplaag meer opwarmt, terwijl het diepere water kouder blijft.
Vlak ten noorden van de evenaar kan meespelen dat er minder Saharastof over de oceaan wordt geblazen. Het gevolg: meer zonlicht, en meer opwarming van de oceaan. Met de warmere klimaattoestand genaamd El Niño zal het weinig, of hooguit zijdelings te maken hebben, denkt Van Sebille. Volgens het Australische KNMI, wereldleider in het volgen van het fenomeen, is El Niño nog niet begonnen.
Hoe dat verder gaat? Niemand die het weet. Wel kan de warmte de opmaat zijn voor een heftiger orkaanseizoen, waarschuwt Van Sebille, aangezien orkanen hun energie opzuigen uit de oceaanwarmte. ‘Het zal er vanaf hangen hoe diep de warmte zit’, zegt hij. ‘Beperkt die warmte zich maar tot de bovenste paar meter van de oceaan, dan zal het voor orkanen wellicht weinig uitmaken.’
We zijn in het ‘pyroceen’ beland, meldde atmosfeerwetenschapper Neil Lareau (Universiteit van Nevada) al, het tijdperk van natuurbranden. Want kijk die bosbranden in Canada daar eens gaan. Na een heet, droog voorjaar ging er een oppervlak zo groot als Denemarken in vlammen op, met smogoverlast in de VS als gevolg. Gemeten naar uitgestoten hitte breken de reuzenbranden in Canada nu al alle records. En dan moet het bosbrandseizoen nog beginnen.
De gebeurtenissen zijn ‘heel bijzonder’, vindt ook natuurbrandenexpert Guido van der Werf (VU Amsterdam). Een bizarre uitschieter, vergelijkbaar met de Canadese hittegolf van 2021, die de oude hitterecords niet verbrak, maar verpúlverde, met hele graden tegelijk. ‘We zijn gewend klimaatverandering te zien als een geleidelijk, lineair proces. Maar dit soort uitschieters laten zien dat het soms ook in sprongen gaat’, zegt Van der Werf.
Hoe noordelijker, des te meer kans op extra bosbranden door klimaatverandering, legt Van der Werf uit, omdat het droge, sneeuwvrije brandseizoen langer wordt. ‘Voorheen duurde dat van ongeveer juni tot en met augustus, dan had je het wel gehad. Nu begint het soms al in mei en kan het doorgaan tot in oktober.’ Zo stond in het poolgebied in Siberië afgelopen jaren de toendra in brand. ‘Elk jaar opnieuw werd een nieuw record gevestigd.’
Of dat van de Canadese branden een pure ‘klimaatramp’ maakt, is lastiger te zeggen. ‘Dit past in de verwachtingen. Anderzijds: drie jaar geleden was er weinig aan de hand’, verwijst Van der Werf naar het tamelijk rustige Canadese bosbrandseizoen van 2020. Zo wijzen analisten ook op onvolkomenheden in het Canadese bosbeheer. Bovendien zou oost-Canada in de modellen juist wat natter moeten worden, en dus mínder gevoelig voor natuurbranden.
De gevolgen: veel schrik en natuurschade. Én extra klimaatbewustzijn in de VS, waar veel commentatoren de branden duiden als waarschuwing voor wat er nog te wachten staat.
Een van de andere ‘meest angstaanjagende’ grafieken volgens Bregman: een grafiek waarop het helemaal mis lijkt te gaan op de Zuidpool. Aan de randen van het bevroren continent lijkt de smelt van het zeeijs dat daar drijft, in stroomversnelling geraakt.
Dik twee miljoen vierkante kilometer ijs is er inmiddels mínder dan in deze tijd van het jaar gebruikelijk is. Dat is zoiets als de provincie Gelderland. De ijsvlakte is daarmee liefst zo’n één miljoen vierkante kilometer kleiner dan tijdens het vorige record.
Maar op Antarctica is altijd berucht moeilijk te bepalen wat klimaatverandering is, en wat een gril van de natuur, weet klimaatwetenschapper Richard Bintanja (KNMI, Rijksuniversiteit Groningen). ‘De klimaatmodellen voorzien dat het zeeijs vooral aan de westkant gaat afnemen. Maar daaraan zitten mitsen en maren: Antarctica zit sowieso vrij matig verwerkt in de klimaatmodellen. We moeten in mijn optiek dus een beetje bescheiden blijven.’
Aan die westkant, ligplaats van de grote drijvende ijsvlaktes, spelen diverse processen door elkaar en op elkaar in, legt Bintanja uit. De klimaatopwarming kan zorgen voor iets verschuivende winden, waardoor de ijsvlaktes anders worden aangeblazen, meer gaan bewegen en kunnen opbreken, en afgebroken ijs op drift kan raken.
Daardoorheen loopt de smelt van het landijs: koud, zoet water dat op de zwaardere, zoute waterlagen blijft drijven en weer kan opvriezen. En dáár weer doorheen zijn er de langzame schommelingen van het weersysteem ter plaatse, op een tijdschaal van zo’n tien jaar. ‘Dat alles maakt dat je erg voorzichtig moet zijn om veranderingen toe te schrijven aan één proces’, zegt Bintanja.
De abrupte smelt van het ijs duidt hij dan ook behoedzaam. ‘Als je het me met het mes op de keel zou vragen, zeg ik: dit lijkt me 60 procent klimaatverandering, en 40 procent wat anders. En met een slag om de arm: het kan ook dat het zeeijsoppervlak over vijf jaar ineens weer omhoogschiet.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd