Als een luchtspiegeling zichtbaar wordt, en zeker als die luchtspiegeling plaatsvindt op vlak land, in een gebied dat wordt omschreven als ‘het hoge Noorden’ of zelfs het ‘achtergestelde Noorden’, dan wordt het tijd om met eigen ogen te gaan kijken.
De luchtspiegeling is een trein die voorbij raast, in anderhalf uur van Amsterdam via Flevoland naar Friesland en Groningen. De trein, die rijdt over een nieuwe spoorlijn, brengt het land tot welvaart en poetst vlekken weg uit het verleden. Ik heb het over de Zuiderzeelijn, tegenwoordig ook bekend als de Lelylijn. Het betreft dezelfde luchtspiegeling.
Als een reddingsboei doemde de spoorlijn op in het Kamerdebat over de gaswinning in Groningen. De spoorlijn als wonderdoekje voor aangedaan leed, een afbetaling van de ‘ereschuld’ van de Groningse gaswinning.
De Lelylijn is een ‘cruciale’ verbinding waarmee ‘haast’ moet worden gemaakt (CDA), een ‘impuls voor de ontwikkeling van het noorden’ (ChristenUnie), een vervanging voor de ‘onbeduidende boemeltrein’ naar het noorden (VVD). Dinsdag stemt de Tweede Kamer over een motie om, kort gezegd, de aanleg van de Lelylijn te bevorderen als compensatie voor de gaswinning.
Zo beland ik op het treinstation van Sneek, bouwjaar 1883. Hier is het Modelspoor Museum gevestigd, een sympathiek instituut dat draait op tientallen vrijwilligers. Ze hebben modeltreintjes uit de collectie van wijlen thrillerschrijver Appie Baantjer en miniaturen van de Oriënt Express en de Rheingold Express. Je kunt zelf treinen laten rijden over een heuse ‘Sneeker Bergbaan’.
En je kunt de tentoonstelling bezoeken over de Zuiderzeelijn alias Lelylijn. Daar staat een model van een ‘hyperloop’, zo’n vacuümtrein van Elon Musk. Niet dat ze bij het Modelspoor Museum denken dat er binnenkort een hyperloop door de noordelijke polders zal razen, maar een hoopvol beeld kan geen kwaad.
Verder zijn er wandborden met de geschiedenis van de Zuiderzeelijn, achterhaald via archiefonderzoek. Nee, dat is allerminst saai. ‘Wij kwamen erachter dat het plan voor de Zuiderzeelijn 160 jaar oud is’, zegt Astrid Schots, verantwoordelijk voor de collectie – de verbazing klinkt door in haar stem.
De luchtspiegeling van een snelle verbinding tussen het Noorden en de Randstad verscheen in Friesland in 1864. Overal in Nederland werden toen spoorlijnen gebouwd. De geplande staatsroute van Leeuwarden naar Amsterdam maakte een omweg van bijna honderd kilometer, via Zwolle.
Dat kan beter, dachten de Friezen. Rechtstreeks naar Noord-Holland, met een trein-boot-treinverbinding over de toenmalige Zuiderzee, via Stavoren en Enkhuizen.
Bij de aanleg van de Afsluitdijk was het niet zozeer de vraag óf er een spoorlijn zou komen tussen Noord-Holland en Friesland, alleen nog of het enkel- dan wel dubbelspoor werd. De schutsluizen van de Afsluitdijk kregen alvast landhoofden voor de spoorwegbrug. Anna Paulowna rekende op een verbinding noordwaarts. Bolsward droomde van een treinstation.
Maar de crisis van de jaren dertig brak uit en daarna de Tweede Wereldoorlog. De auto verdrong de trein. De geplande spoorlijn eindigde als snelweg. Met de inpoldering van de Noordoostpolder en Flevoland kwam de spoorlijn nog talloze keren op de tekentafel, het meest serieus rond 2007. Maar altijd waren er bezwaren.
Het was te duur, een verbetering van het bestaande spoorwegnet volstond ook en wie nam nu eigenlijk de trein naar het noorden? Zodra het er toch van leek te komen, buitelden de noordelijke provinciebesturen ruziënd over elkaar heen: wie kreeg de meeste stations?
Dat de spoorlijn er nooit kwam, zegt veel over Nederland, zegt Bert Koerts, vrijwilliger bij het museum. ‘In Frankrijk zou het anders gaan. Daar zou zo’n initiatief als prestigeproject door de president worden opgepakt en tien jaar later zou die spoorlijn er liggen.’
De plannen zoals die nu worden besproken, stammen uit 2018. De regering is niet tegen de Lelylijn, maar wil zich toch ook niet committeren. Op de rijksbegroting is 3 miljard euro gereserveerd, maar dat is onvoldoende. De haalbaarheid moet worden bestudeerd. Europa dient een rol te spelen.
Natuurlijk hoop je dat het deze keer anders gaat, maar je kunt de afloop raden, na 160 jaar talmen, aftasten en verder dromen. Buiten arriveert het lokale boemeltje, de Zwarte Haan, onderweg naar Stavoren. Het land krijgt de trein die het verdient.
a.vanes@volkskrant.nl
Source: Volkskrant