Het was een emotioneel moment, eerder deze lente: honderden Jemenitische krijgsgevangenen die na jaren gevangenschap werden vrijgelaten. Ouders sloten verloren zonen in de armen. Voor het door oorlog verscheurde Jemen was de gevangenenruil een zeldzaam moment van hoop. Eerder sloten Iran en Saoedi-Arabië, de twee regionale grootmachten die hun rivaliteit op Jemenitisch grondgebied uitvechten, een herenakkoord, zodat het pad geëffend leek voor vrede.
Léék, want voorlopig is vrede ver weg. Over de ongewisse toekomst gaat het tijdens het vierdaagse Jemen International Forum dat maandag begint in het Vredespaleis in Den Haag. Het forum, georganiseerd door de denktank Sana’a Center (dat gefinancierd wordt door internationale donoren, Nederland voorop), is met name bedoeld voor Jemenitische mensenrechtenverdedigers, diplomaten en onderzoekers; sommigen leven in ballingschap, anderen komen over uit Jemen.
Over de auteur
Jenne Jan Holtland is correspondent Midden-Oosten voor de Volkskrant. Hij woont in Beiroet, en is auteur van het boek De koerier van Maputo (2021).
Dat Jemenieten zelf aan het woord komen, klinkt als een open deur, maar dat is het allerminst. Het zijn de grootmachten in de regio zoals Saoedi-Arabië, Iran en de Verenigde Arabische Emiraten (VAE) die het straatarme land sinds het uitbreken van de burgeroorlog in 2014 domineren. ‘De oorlog speelt zich in Jemen af, maar de besluitvorming is allang niet meer in Jemenitische handen’, zegt Ahmed Nagi, analist namens denktank International Crisis Group en deelnemer aan het forum.
De jarenlange burgeroorlog, die aan minstens 377 duizend mensen het leven heeft gekost, heeft het land verscheurd. In het noordwesten (met als hoofdstad Sana’a) zetelt een regering onder leiding van de fundamentalistische Houthi-beweging, gesteund door Iran. In het zuiden en oosten (hoofdstad: Aden) zit de internationaal erkende regering, gesteund door Saoedi-Arabië en de VAE. Hoewel er nog op kleine schaal wordt gevochten, zijn de frontlinies sinds 2018 nauwelijks verschoven.
Van eensgezindheid bínnen de twee blokken is allang geen sprake meer. Het zuidelijke anti-Houthi-kamp is volledig verbrokkeld en op het slagveld is een bont mozaïek van zes à zeven milities actief, ieder met hun eigen plannen voor een naoorlogs Jemen. Door onveiligheid en wegblokkades is reizen een beproeving en neemt het wederzijds wantrouwen verder toe, met als gevolg dat een scheuring tussen noord en zuid niet langer denkbeeldig is.
Wie krijgt de breuken nog gelijmd? De Saoediërs in elk geval niet, zeggen Jemenieten in koor. De man die de leiding heeft in Riyad, kroonprins Mohammed bin Salman, moest dit voorjaar toegeven dat het aanvankelijke doel van zijn bommencampagne – de Houthi’s verdrijven – is mislukt. Daarom gooide hij het roer 180 graden om. Begin april stuurde hij zijn gezant naar Sana’a om met de vijand te praten. Het doel: een uitweg uit de oorlog vinden, zonder gezichtsverlies. Veel succes heeft die aanpak nog niet.
De Houthi’s zien dat ze aan de winnende hand zijn en daarom de voorwaarden kunnen dicteren. Concessies doen ze niet. Ze voelen er niets voor de macht te delen met andere groeperingen, en eisen een vertrek van alle buitenlandse machten (Saoedi-Arabië, VAE). Ook verlangen ze een grote zak geld voor de achterstallige salarissen van ambtenaren – een heikel punt voor het Saoedische kamp, omdat die daarmee het risico lopen Houthi-oorlogstuig te financieren.
Nu de gesprekken in het slop zitten, dreigen de Houthi’s met raketaanvallen op Saoedische olie-installaties of marineschepen van de Amerikanen, gelegen in de Golf van Aden. ‘Het is pure chantage’, aldus forum-deelnemer Nadwa al-Dawsari, een Jemenitische onderzoeker verbonden aan het Middle East Institute.
Wat veel Jemenieten steekt, is dat de vredesbesprekingen vooral bedoeld lijken om de Saoedische belangen (lees: een veilige grens tussen de buurlanden) veilig te stellen. De internationaal erkende regering, een presidentiële raad met acht leden, werd door Riyad buiten de besprekingen gehouden. De eisen van gewone burgers – toegang tot onderwijs en gezondheidszorg, onderzoek naar gepleegde oorlogsmisdaden – stonden niet op de agenda. ‘Gerechtigheid mag nooit worden ingeruild voor veiligheid’, drukte Yasmeen al-Eryani (denktank Sana’a Center) de VN-Veiligheidsraad vorige maand op het hart. ‘Doe je dat toch, dan zet je ze allebei op het spel.’
Gevreesd wordt voor een nieuwe ronde van geweld, bijvoorbeeld in het zuiden, waar allerlei facties een zo goed mogelijke uitgangspositie willen verwerven voor wanneer de oorlog eindigt. Opmerkelijk genoeg krijgen sommige geld van Riyad, en andere van die andere belangrijke oliestaat, de VAE. Hun belangen botsen steeds vaker. ‘Jemen is voor hen een postbus geworden om boodschappen aan elkaar door te geven’, verzucht Ahmed Nagi (Crisis Group).
De VAE maken geen geheim van hun steun voor de Zuidelijke Transitieraad (STC), een rebellenbeweging die vecht voor een onafhankelijk Zuid-Jemen zoals dat bestond tot halverwege de jaren negentig. Komt er een nieuwe scheuring tussen noord en zuid? ‘Zo simpel is het niet. Ik verwacht eerder verdere fragmentatie’, zegt Nagi. Ter illustratie: in de olierijke provincie Hadramaut mikt het lokale bestuur ook op zelfstandigheid, maar dan niet onder een paraplu van de gehate STC.
Abdulghani Al-Iryani, één van de organisatoren van het forum, hoopt dat de deelnemers deze week ondanks alles een stappenplan voor vrede kunnen afleveren. ‘Die routekaart zullen we aan de strijdende partijen slijten. Anders sta je straks met lege handen. Zoals een Houthi-generaal tegen me zei: zolang we niet weten wat voor Jemen we na de oorlog krijgen, vecht iedereen gewoon door.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden