Adriaan ter Braack (37) is boos. Boos op influencers die ongefundeerde claims doen over onze gezondheid, en hun vele volgers alternatieve en spirituele geneeswijzen aanpraten. Boos op ‘fopgoeroes’ die zeggen dat het goed is om je anus te zonnen, en tegelijkertijd beweren dat zonnebrandcrème schadelijk is.
De wetenschapsjournalist ziet een wildgroei aan wellness-influencers en quasi-BN’ers die de wildste theorieën spuien. ‘Dat je rauwe lever moet eten, of dat ziektes ontstaan in je geest.’ Daarom grijpt Ter Braack in. Hij uit zijn woede via het online alter ego Sjamadriaan, die op Twitter en Instagram als een ‘holistische sloopkogel’ door de pseudowetenschap beukt. ‘Wetenschap is geen mening – vind ik’, staat er in zijn bio.
Ter Braack zag van dichtbij welke schade deze ‘fopgoeroes’ kunnen aanrichten. Hij groeide op in het nuchtere Enschede. Maar toen zijn vader de spierziekte ALS kreeg, liet die zich inpalmen door natuurgenezers. ‘Eén van hen had een wichelroede met gekleurde draden, die correspondeerden met ziektebeelden.’ Zijn vader kreeg zo’n apparaat mee, dat een frequentie door zijn lichaam zou sturen om de ziekte kapot te maken. ‘Totale bullshit, en erg sneu.’ Ter Braack was pas 17, maar als hij nu terugblikt op dat laatste levensjaar, vindt hij het erg dat zijn vader kostbare tijd is afgepakt. ‘Het is waardevol om je met je lot te kunnen verzoenen. Maar dat afscheid wordt verstoord en ontsierd als zo’n genezer je valse hoop geeft.’ Dat verklaart ook de strijdlust die Ter Braack nu heeft.
De wetenschapsjournalist schrijft, maakt podcasts en is spreker. Maar als Sjamadriaan bereikt hij een veel groter publiek, vooral millennials, die zijn ontluisterende posts veelvuldig delen. ‘Kijk, sociale media zijn gewoon kut’, zegt Ter Braack bij een koffiebar in zijn woonplaats Amsterdam. ‘Er zijn ook gezondheidsinfluencers die het goed willen doen en feiten overbrengen, maar dat is voor velen toch te droge materie. Daar maken die fopgoeroes gretig gebruik van. Want zij posten flitsende filmpjes met grote beloften en spirituele shortcuts. Dus ik probeer dat te ontkrachten met memes en humor, want dat trekt de aandacht. Maar de informatie die ik deel, is altijd wetenschappelijk dichtgetimmerd.’
De interesse in de wetenschap zat er al vroeg in. ‘Ik was slim, maar ook chaotisch en ik heb adhd. Het was een bende in mijn hoofd, tot ik in 4 vwo wiskunde leuk begon te vinden. Vooral goniometrie; dat gaat over hoe cirkels werken en hoe je die omzet naar formules. Er klikte toen iets in mijn hoofd, er kwam zo’n rust over me heen. Een formule is namelijk puur en niet afhankelijk van interpretatie.’ Hij studeerde wiskunde en natuurkunde, maar na zijn onderzoeksmaster wilde hij liever schrijven over de wetenschap dan zelf onderzoek doen.
De zon gaat weer schijnen en dat betekent maar een ding: je wordt weer overladen met een partij schadelijke nonsens over zonnebrandcrème waar je UV tegen zegt. 5 mythes en hoe je ze makkelijk onderuit kunt halen, mocht je verzeild raken in een discussie.https://t.co/U9u4IDQt5J pic.twitter.com/CFV2TH37ec
Ter Braack werkte twee jaar bij het populair-wetenschappelijke tijdschrift Quest. Maar bijna de hele redactie vertrok vorig jaar na een conflict met toenmalig hoofdredacteur Lyn Kuyper, die pseudowetenschappelijke posts deelde op Instagram. Met klachten van redacteuren werd niets gedaan, zo reconstrueerde de Volkskrant. Meerdere oud-collega’s herinnerden zich dat Ter Braack op de vingers werd getikt door de directie. Hij had op Twitter kritiek geuit over het lifestyleplatform Oersterk, zonder Kuyper te noemen overigens, die daar coach was. Maar dat had hij volgens zijn bazen niet mogen doen.
Over het conflict tussen de directie en redactie wil Ter Braack niets zeggen. (In de reconstructie vertellen andere oud-redacteuren dat ze bij vertrek een overeenkomst moesten ondertekenen die hun verbiedt om zich negatief uit te laten over Quest of uitgeverij Hearst.) Maar het lijkt erop dat dit conflict zijn online-activisme als Sjamadriaan motiveerde. ‘Ik ben gewoon blij dat ik trouw ben gebleven aan mijn eigen principes’, is het enige wat Ter Braack erover kwijt wil. Online kan hij nu zo kritisch zijn als hij zelf wil. ‘Het is een noodzakelijk kwaad om die strijd te voeren op sociale media, want daar zitten al die influencers, daar spelen zij het spel.’
Pseudowetenschappelijke remedies teren vaak op de gedachte: baat het niet, dan schaadt het niet. Maar is dat wel zo? Ter Braack noemt de Nederlandse yogadocent die in Mexico in een coma belandde na een detox met liters gezouten water. Ze moest via crowdfunding worden geholpen, omdat ze geen reisverzekering had. Ook overleed een Nederlander op Ibiza nadat hij een hallucinerend paddengif innam. ‘Richard de Leth, de oprichter van Oersterk, beweert tegen zijn 132 duizend volgers dat je kanker krijgt omdat je niet op het juiste pad zit. Dan had je jouw leven maar wat anders moeten inrichten.’ Dat megalomane principe, dat je alles in je leven kunt sturen of ‘manifesteren’, hoor je nu veel op sociale media.
Er wordt zoveel wijsgemaakt aan mensen die kwetsbaar of zelfs wanhopig zijn, zegt Ter Braack. ‘De ggz is overbelast, dat is een probleem. Maar blijkbaar vinden we het als samenleving prima dat mensen zonder licentie in het hoofd van anderen gaan zitten prutsen. Moet je je voorstellen dat je zwaar depressief bent, en te horen krijgt dat je niet genoeg je best doet om een goed leven te manifesteren? Terwijl een depressie niet iemands eigen schuld is.’
Hoe krijgen die goeroes zo veel volgers en invloed? ‘Dankzij sociale media heeft iedereen een zeepkist, zonder filter. Influencers delen steeds gekkere shit, want dat levert likes en interactie op, wat hun grootheidswaan voedt.’ Als Ter Braack ze bekritiseert, wordt hij meestal geblokkeerd. ‘Ze willen de aandacht bij me weghouden.’ Hij doet wel geregeld melding bij de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit, vooral over influencers en BN’ers die tegen betaling verkeerde of onnodige voedingssupplementen promoten. ‘Maar de NVWA is onderbemand, dus het duurt soms maanden voor een claim wordt gecontroleerd.’
Veel wellness-influencers kregen momentum tijdens de pandemie, zoals Roxane van Iperen ook beschrijft in haar boek Eigen welzijn eerst. Ze wantrouwen de reguliere geneeskunde en farmaceutische industrie, en schurken aan tegen complotdenkers. Ter Braack: ‘Ze zijn niet dom, maar maken wel grote denkfouten en zitten vast in een bevestigingsvalkuil. Alles moet passen in hun wereldbeeld.’ Het valt hem op dat vooral geprivilegieerde, witte mensen het zich kunnen veroorloven om in een parallelle werkelijkheid te geloven. ‘Ze eigenen zich daarbij eeuwenoude wijsheden toe uit andere culturen, geven er een andere draai aan en maken er een verdienmodel van.’
Ter Braack snapt dat mensen in de ‘naweeën van de pandemie’ behoefte hebben aan zingeving. ‘Zo’n cacao- of volle maan-ceremonie doe je weliswaar met anderen, maar het is eigenlijk één groot narcismefeestje. Bij de kerk is er nog een gemeenschapsgevoel, bij westerse spiritualiteit draait het alleen om jezelf.’ Ter Braack maakt wel een onderscheid tussen de geprivilegieerde goeroes en de armere onderlaag die zich vastklampt aan traditionele religies. ‘Voor hen biedt geloof echt houvast. Voor bevoorrechte mensen is spiritualiteit slechts een hobby.’
Het stoort hem dat veel media een podium geven aan zulke influencers, zonder ze kritisch te bevragen. ‘Zoals Op1, die Fajah Lourens uitnodigde als gezondheidsexpert. Charlotte Labee was te gast bij Renze, om over onze hersenen te praten. Want zij hebben een leuker praatje dan echte wetenschappers, en zien er beter uit. Zelfs NRC liet laatst een ‘stralingsvluchteling’ leeglopen, die gelooft dat de elektromagnetische straling van bijvoorbeeld zendmasten haar ziek maakt, terwijl dat niet is bewezen.’
Ter Braack heeft vaak het gevoel dat hij de enige is die zich hier kwaad om maakt, in ieder geval publiekelijk. Dat was voelbaar toen hij onlangs zijn pijlen richtte op het Health Festival, waar hij verslag van wilde doen. Maar hij werd geweigerd. Hij checkte toen de lijst met partners, die vaak niets wisten van een samenwerking. Ook Stichting ALS stond op die lijst. Dat raakte Ter Braack, gezien de geschiedenis met zijn vader. ‘Ik weet dat de stichting veel geld inzamelt voor onderzoek, dus ik dacht: hoe kunnen zij deze shit sponsoren?’ Stichting ALS bleek dus helemaal geen sponsor te zijn.
Sjamadriaan deinst er niet voor terug influencers persoonlijk aan te vallen of ze weg te zetten als ‘pratende inlegzool’. Is dat echt nodig? ‘Als Maxime Meiland afvalthee promoot, kun je heel droog melden dat afvalthee niet werkt. Maar zij gebruikt haar persoonlijke kanaal om dit te promoten, dus dan wil ik ha Source: Volkskrant