Het ruim tachtig pagina’s dikke regeerakkoord ademt een voor Haagse begrippen nog altijd ongekende dadendrang. ‘Wij halen het beste uit elkaar’, verkondigden VVD’er Mark Rutte en PvdA’er Diederik Samsom in 2012 bij de start van Rutte II. ‘Dat maakt grote hervormingen en noodzakelijke doorbraken mogelijk, in de zorg, op de woningmarkt, op de arbeidsmarkt... Wij gaan aan de slag. Met gevoel voor urgentie, maar ook met energie voor jaren en ideeën die aan één kabinetsperiode niet genoeg hebben.’
Inmiddels staat vast dat één kabinetsperiode niet genoeg is om een deel van het beleid van Rutte II weer ongedaan te maken. Ook Rutte IV is nog druk met de erfenis van een van de meest omstreden kabinetten uit de recente politieke geschiedenis.
Zo ging deze week definitief een streep door ‘een noodzakelijke doorbraak’ uit de jaren 2012-2017. De Eerste Kamer stemde dinsdag unaniem in met de herinvoering van de basisbeurs, die in 2015 door Rutte II was afgeschaft ten faveure van het leenstelsel. Minister Jet Bussemaker vierde het destijds als ‘de grootste hervorming van de studiefinanciering van de afgelopen dertig jaar’, maar het bleek uiteindelijk vooral een bruuske onderbreking in veertig jaar hoger onderwijsbeleid.
Het is niet de enige schaduw van Rutte II die deze week over de Haagse politiek viel. De participatiewet – een ander prestigeproject uit die tijd – kwam vrijdag onder vuur te liggen van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP). De wetgeving die in 2015 de bijstand en sociale werkvoorzieningen op de schop nam, blijkt slecht uit te pakken voor langdurig werklozen en moet grondig worden herzien, aldus het SCP.
Premier Rutte zelf moest tijdens een debat over de gaswinning in Groningen afrekenen met een ander spook van Rutte II. Waarom werd in 2013 de gaswinning opgevoerd naar een ongekend hoog niveau, terwijl na de aardbeving in Huizinge alle alarmbellen waren afgegaan? Rutte zei met terugwerkende kracht ‘schaamte en boosheid’ te voelen over de gebeurtenissen in Groningen tussen 2012 en 2014.
Iedere speler in Den Haag moet zo zijn eigen woorden zoeken voor de omgang met de erfenis van Rutte II. De Rekenkamer maakte in april gehakt van de Jeugdwet uit 2015, die voor de kinderbescherming is uitgelopen op ‘een mislukking’. Staatssecretaris van Volksgezondheid Maarten van Ooijen moest ook al erkennen dat de decentralisatie van de jeugdzorg tot een overbelast systeem heeft geleid. Bij de problemen op de huizenmarkt wordt eveneens verwijtend naar het kabinet Rutte II gekeken. De in 2013 ingevoerde en in 2023 weer afgeschafte verhuurdersheffing voor woningcorporaties zou de aanwas van sociale huurwoningen hebben gefrustreerd.
Zeker bij de VVD zijn er nog bewonderaars te vinden van Rutte II, dat een strikt begrotingsbeleid voerde en zo buffers creëerde die zeker tijdens de coronacrisis essentieel bleken. Tegelijkertijd illustreerde het Kamerdebat over de Voorjaarsnota deze week weer eens hoe zeer de begrotingsregels inmiddels zijn versoepeld en worden gerelativeerd. Het roept vragen op over Rutte II: was de strengheid uit die tijd echt zo onvermijdelijk of had iets meer flexibiliteit bijvoorbeeld ingrijpende bezuinigingen op de ouderenzorg – die onder Rutte III weer ongedaan werden gemaakt – kunnen voorkomen?
Vergelijkbare vragen doemen op bij de uitvoeringsproblemen die in die periode ontstonden. Rutte II was een kabinet dat met relatief weinig bewindspersonen midden in een crisis ingrijpende stelselwijzigingen doorvoerde. Destijds werd die daadkracht geroemd door veel politieke commentatoren, maar terugblikkend lijkt een klein kabinet dat zo veel hooi op de vork neemt bijna gedoemd tot grote fouten bij de uitvoering van het beleid.
De gaswinning in Groningen is zeker niet het enige voorbeeld. De verscherpte fraudebestrijding door de Belastingdienst en de oprichting van het inmiddels beruchte Combiteam Aanpak Facilitators (CAF) waren cruciale factoren in het ontstaan van de toeslagenaffaire. De 2015 ingevoerde en in 2019 door de Raad van State afgeschoten Programma Aanpak Stikstof (PAS) leidde mede tot de huidige stikstofcrisis.
Voor de politieke verhoudingen is Rutte II eveneens van blijvende invloed geweest. De PvdA is nooit meer helemaal hersteld van het avontuur met de VVD. Premier Rutte is de enige bewindspersoon van Rutte II die nog overeind staat, maar sinds 2017 is hij veroordeeld tot het deels terugdraaien van zijn eigen beleid en het herstel van uitvoeringsdebacles die mede onder zijn verantwoordelijkheid tot stand zijn gekomen.
Ook andere bestuurderspartijen komen niet helemaal onder de lange schaduw van Rutte II vandaan. Alleen dankzij de rugdekking van partijen als D66, ChristenUnie, GroenLinks en CDA slaagde Rutte II erin een verbluffend aantal hervormingen door te voeren, al wil niet iedereen daaraan herinnerd worden.
Zo vierde D66 deze week de herinvoering van de basisbeurs als ‘belangrijke verandering voor veel studenten’ (‘minder geldzorgen en meer focus op je studie’). De regeringspartij liet onvermeld dat het leenstelsel ooit met gedoogsteun van D66 tot stand kwam.
Het is een probleem dat meer betrokkenen in Den Haag zullen herkennen. Rutte II is een kabinet dat zich niet zo makkelijk laat vergeten.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden