De Zweedse minister voor Migratie, Maria Malmer Stenergard, straalt als ze na veertien uur overleg met haar EU-collega’s het akkoord presenteert om de ongecontroleerde instroom van asielzoekers te verminderen. Eindelijk succes na acht jaar verbale loopgravenoorlog tussen de EU-landen. ‘Ik had eerlijk gezegd niet gedacht dat het zou lukken’, erkende Marmer Stenergaard donderdagnacht na afloop.
Dat het akkoord er nu toch ligt, komt allereerst doordat het idee van asielquota – verplichte spreiding van de asielzoekers over de lidstaten – is losgelaten. Dat voorstel uit 2015 leidde destijds tot extreme woede in vooral Polen en Hongarije. Die wensten geen enkele asielzoeker onder druk van Brussel op te nemen. De voorgestelde boete bij weigering (250 duizend euro per niet toegelaten migrant) maakte de toorn van Warschau en Boedapest alleen maar groter. De regeringen in deze twee steden blokkeerden vervolgens acht jaar lang elke wezenlijke voortgang in het debat over een Europees asielbeleid.
De tweede reden dat deze week overeenstemming mogelijk was, is het ingedaalde besef in alle EU-hoofdsteden dat het beheersbaar maken van de asielinstroom alleen haalbaar is als er wordt samengewerkt. Minder overvolle migrantenbootjes bij Lampedusa en de Griekse eilanden leiden tot minder opvangproblemen in Ter Apel. De mensensmokkelaars profiteerden het afgelopen decennium volop van de verdeeldheid tussen de lidstaten en de lappendeken aan nationale asielregels. ‘Take back control!’, luidde het advies van een nauw betrokken EU-ambtenaar in januari.
Premier Mark Rutte maakte tijdens de EU-top in februari de draai. Na jaren van harde verwijten dat Rome migranten ongehinderd door laat lopen – ruim de helft van de asielzoekers die zich in Nederland meldt, komt via een ander EU-land – nodigde Rutte zichzelf uit (‘ik heb zin in espresso’) bij zijn Italiaanse collega Giorgia Meloni. Sindsdien trekken de twee nauw samen op. Komende zondag gaan ze met voorzitter Ursula von der Leyen van de Europese Commissie naar Tunesië om de president aldaar met geld en handelsvoordelen ervan te overtuigen het vertrek van migranten tegen te houden.
Tot slot en dat is zeker niet de minste factor die bijdroeg aan het akkoord: alle EU-landen zijn in het asieldebat naar rechts opgeschoven. De Hongaarse premier Viktor Orbán heeft gewonnen. Was hij in 2015 de gebeten hond met zijn hekken en ‘hoe minder, hoe beter’-retoriek, inmiddels draagt de EU financieel bij aan grensbewaking. Twaalf EU-landen hebben nu tezamen 2.000 kilometer hekwerk gebouwd aan de Europese buitengrenzen, 13 procent van de EU is omheind. ‘Migratie kan regeringen maken of breken, dat besef verenigt’, concludeert een EU-diplomaat.
Deze politieke omslag is ook in Nederland zichtbaar. Donderdag zat staatssecretaris Eric van der Burg (Justitie en Veiligheid) in het ‘harde’ kamp met Denemarken en Oostenrijk met zijn (vergeefse) pleidooi ook minderjarige alleenstaande asielzoekers op te sluiten. De uitzondering is Duitsland, waar de Groenen in de regeringscoalitie grote invloed hebben op het asielbeleid.
Het akkoord dat de EU-landen bereikten reflecteert het verharde asielklimaat. De EU-landen kiezen voor een snelle screening en daarna een korte asielprocedure aan de Europese buitengrenzen voor de mensen wier asielaanvraag als redelijk kansloos wordt beschouwd. Die snelle procedure in gesloten centra geldt ook voor mensen die hun paspoort hebben vernietigd.
Dit moet economische migranten ontmoedigen de levensgevaarlijke overtocht naar Europa te wagen. ‘Dit scheelt geen slok op een borrel maar een paar complete borrelglazen’, zei een tevreden Van der Burg na het overleg met zijn EU-collega’s. ‘De boodschap die dit uitstraalt – ‘Kom niet!’ – zal zeker effect hebben’, zegt een betrokken Commissie-ambtenaar.
De lidstaten willen 30 duizend plekken in die gesloten centra, goed voor op den duur 120 duizend kansarme asielzoekers per jaar, omdat de hele procedure twaalf weken mag duren. Elke plek is dus meerdere keren per jaar te gebruiken. Ter vergelijking: de eerste vier maanden van dit jaar kwamen er volgens het EU-grensagentschap Frontex circa 80 duizend migranten op niet-reguliere wijze de EU binnen. Een flink deel daarvan maakt weinig kans op een verblijfsstatus.
Om EU-landen te helpen die bovenmatig veel asielzoekers ontvangen (via de versnelde procedure of via de gewone voor de kansrijke groep), kiezen de lidstaten voor ‘verplichte solidariteit’. Andere landen moeten die landen, zoals Italië, hulp bieden: of door mensen over te nemen, óf door met geld (afkoopsom van 20 duizend euro asielzoeker) of materieel en personeel over de brug te komen. Italië ijverde tot het laatst voor een hoger bedrag. De verplichte solidariteit was voor Polen en Hongarije reden tegen het akkoord te stemmen maar dat hield de goedkeuring ervan niet tegen.
Het akkoord is nog lang geen praktijk. Over de uitvoering is nog veel onduidelijk: een snelle procedure aan de grens klinkt mooi, maar wat als die afgewezenen niet teruggaan? Momenteel vertrekt maar een op de vijf uitgeprocedeerde asielzoekers.
Italië probeerde samen met Nederland de lijst met veilig geachte landen voor terugkeer langer te maken. Dit stuitte op Duits verzet. Onder druk van Berlijn moet er sprake zijn van een band zijn tussen het land van terugkeer en de afgewezene, bijvoorbeeld dat deze daar is geweest of familie heeft.
En dan moet er nog een akkoord komen met het Europees Parlement. Dat staat op een cruciaal punt recht tegenover de lidstaten: die wijzen verplichte spreiding van asielzoekers categorisch af, voor de parlementariërs is dat juist een hoofdzaak. GroenLinks-europarlementariër en migratie-expert Tineke Strik noemt het akkoord van de lidstaten een verslechtering van het in haar ogen toch al falende Europese asielbeleid.
Commissaris Ylva Johansson (Migratie) toonde zich donderdag niet bezorgd over de onderhandelingen met het parlement. Diplomaten en EU-ambtenaren verwachten dat het parlement snel zal toegeven uit electoraal lijfsbehoud. Pal voor de Europese verkiezingen (juni 2024) een asielakkoord opblazen, doet het niet goed bij veel kiezers.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden