N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Reportage Migratie Op de Middellandse Zee is reddingsschip Humanity 1 in een felle strijd met de Libische kustwacht verwikkeld: wie is er eerder bij een vluchtelingenboot? De uitkomst betekent voor de migranten leven of dood – soms letterlijk.
‘Mr. Sandman nadert. Ik herhaal: Mr. Sandman nadert.” De bemanning van de Humanity 1, een reddingsschip van de ngo SOS Humanity, staat op scherp na het horen van deze codewoorden. Iedereen die op het schip werkt weet nu dat de Libische kustwacht hen in het vizier heeft. Enkele dagen eerder verliet het schip de Siciliaanse haven van Syracuse, om koers te zetten naar internationale wateren.
Het reddingsschip bevindt zich op het grensgebied van de internationale wateren en SAR-zone 1, oftewel het zoek- en reddingsgebied van Libië. Enkele bemanningsleden vertrekken naar het bovenste dek van de Humanity 1. In de lens van de verrekijker wordt bevestigd wat zojuist via een walkietalkie werd aangekondigd: de Libische kustwacht vaart recht op het schip af. „Ze maken even duidelijk dat ze er zijn”, reageert reddingscoördinator Dragos (43) laconiek.
NRC voer bijna drie weken mee met de Humanity I, het reddingsschip van de ngo SOS Humanity. Journalist Jasmijn Huisman kon zich vrijelijk aan boord bewegen. NRC betaalde de reis zelf. De namen van zowel de medewerkers als de migranten zijn bekend bij de redactie, maar op verzoek niet volledig genoemd. Fotograaf Max Hirzel werkt in opdracht voor SOS Humanity.
Lees hier het vluchtverhaal van de uit Syrië gevluchte Ali.
De Libische kustwacht vaart in een rechte lijn naar de Humanity 1. Pas op het laatste moment maakt de boot een manoeuvre en wijkt de kustwacht uit. Maar het gevaar is nog niet geweken. De kustwacht lijkt om het schip heen te cirkelen. „Josh, kun je alsjeblieft naar de brug komen?”, vraagt tweede officier Caro in de walkietalkie. Kapitein Josh snelt naar ‘de brug’, de controlekamer van het schip.
Via het maritieme radiokanaal VHF zoekt de Libische kustwacht contact met de Humanity 1. „Ga weg, ga weg, ga weg”, klinkt het. Via het radiokanaal maakt kapitein Josh de kustwacht met klem duidelijk dat „al jullie acties” worden vastgelegd. Daarop lijkt de kustwacht langzaam af te druipen.
Het is niet opmerkelijk dat de kustwacht juist deze dag opduikt. Na dagen met golven van drie à vier meter hoog in de Middellandse Zee rimpelt het water kalm. Het is aannemelijk dat er ergens in de komende dagen migranten uit Libië zullen vertrekken om de overtocht naar Europa te wagen: vluchtelingen op overvolle boten hebben een grotere overlevingskans bij zachtere weersomstandigheden.
Kapitein Josh van de Humanity I houdt de wateren goed in de gaten. Foto Max Hirzel/SOS Humanity
Het afgelopen half jaar lijkt de strijd te intensiveren om vluchtelingen op de Middellandse Zee als eerste te onderscheppen. Wie is er eerder, het ngo-schip of de kustwacht? Het is een strijd met grote gevolgen voor de migranten. Wie door een ngo-schip opgepikt wordt, wordt naar Europa gebracht. Ook de Italiaanse kustwacht redt migranten, al wil ze daar weinig ruchtbaarheid aan geven.
‘Wint’ de Libische kustwacht, dan ga je terug naar Libië. Daar worden migranten opgesloten, uitgebuit, vermoord en gemarteld door staatsveiligheidstroepen, gewapende militiegroepen en de kustwacht. Vrouwelijke vluchtelingen worden soms tot seksslaaf gemaakt. De Verenigde Naties houden Europa medeverantwoordelijk voor deze mensenrechtenschendingen, omdat het Libië betaalt voor het tegenhouden van de migranten.
Mede hierdoor pakt de wedstrijd tot nu toe in het voordeel van de Libische kustwacht uit. In januari van dit jaar ontving de kustwacht nog 42 Zodiac-boten van de Italiaanse regering. Deze speedboten zijn sneller dan de reddingsboten van ngo’s. Wanneer er een melding is van een vluchtelingenboot in de problemen, kan de Libische kustwacht dus eerder op locatie zijn. En in de maritieme wereld geldt: wie als eerste ter plaatse is, wordt de gezaghebber van de reddingsactie.
Maar wat ngo’s vooral op een 1-0 achterstand zet, is het gebrek aan informatie. In theorie is er in iedere SAR-zone een coördinatiecentrum, dat reddingsacties coördineert. Deze autoriteit dient alle omliggende schepen op de hoogte te brengen van een boot in de problemen en te bepalen wie er naar de locatie afvaart. In Libische wateren is dit coördinatiecentrum JRCC Libya. Anders dan de bedoeling is, deelt JRCC Libya informatie over een noodsituatie enkel met de Libische kustwacht, die pushbacks naar Libië initieert. Ook MRCC Rome – het Italiaanse coördinatiecentrum voor reddingsacties – is nalatig in het delen van informatie. Meer dan eens meldt MRCC Rome dat het de hulp van een ngo niet nodig heeft, zonder te bevestigen dat een ander schip de reddingsactie uitvoert.
Kalm is de Middellandse Zee niet altijd. Metershoge golven zijn zichtbaar. Foto Max Hirzel/SOS Humanity
Daarbij komt dat alle bewegingen van ngo-schepen te traceren zijn. Omdat de boten van de Libische kustwacht worden aangemerkt als militair, kan hun locatie daarentegen niet getraceerd worden. Wanneer een ngo een melding krijgt van een vluchtelingenboot in de problemen, kan de Libische kustwacht hen dus volgen en de ngo-boot dan ‘inhalen’ met haar snelle Zodiac-boten.
Zo blijven er voor ngo’s vier mogelijkheden over om hulpbehoevende vluchtelingenboten te signaleren. In veel situaties brengt Alarm Phone – een vrijwillige hulplijn die vluchtelingen kunnen berichten via een satelliettelefoon – hen op de hoogte van een noodsituatie. Daarbij worden de coördinaten van een boot in de problemen gedeeld. Een tweede manier is via de vliegtuigen Seabird 1 of Seabird 2, van de ngo Sea-Watch, of via Colibri, het vliegtuig van de ngo Pilotes Volontaires. Deze vliegen over de Middellandse Zee, op zoek naar een noodgeval.
Een derde mogelijkheid om vluchtelingenboten te spotten is via de uitkijkpost van ngo’s. Zo voert SOS Humanity zoekacties met verrekijkers uit vanaf het bovenste dek van het schip. Tot slot is er nog het maritieme radiokanaal VHF. Via dit openbare kanaal kunnen zowel commerciële schepen als reddingsschepen elkaar op de hoogte brengen van een noodgeval.
Joseph is lid van het ‘dek team’. Hij tuurt over de golven. Foto Max Hirzel/SOS Humanity
Een week eerder is er nog geen vuiltje aan de lucht. Het blauw-gele schip van SOS Humanity ligt voor anker in de haven van Syracuse. Het schip trekt dagelijks veel bekijks. Viva l’umanitá!, roept een man uit – leve de menselijkheid! Hij strijkt met een vlakke hand over zijn hart en steekt een duim op. Soms stopt een nieuwsgierige voorbijganger voor de loopbrug van het schip, hopend op meer informatie. De week voor vertrek staat in het teken van trainingen.
In de eetzaal wordt een training gegeven over het verloop van een reddingsactie. „Wanneer we een boot naderen, moeten we zo snel mogelijk reddingsvesten uitdelen”, legt reddingscoördinator Dragos uit. „Anders raken we ze kwijt en kunnen ze sterven.”
De mogelijke doodsoorzaken worden in detail doorgenomen. De meest voorkomende zijn vergiftiging (door omgevallen benzinetanks), verdrinking en verdrukking. „Mensen kunnen worden verdrukt nadat wij reddingsvesten uitdelen”, vervolgt Dragos. Door de omvang van de reddingsvesten neemt het volume in de vaak toch al overbeladen boot toe. „De maatregel die we hiertegen nemen is publieksmanagement. We zeggen direct dat ze niet te veel moeten bewegen.”
Ook volgen er verschillende reanimatietrainingen, bijvoorbeeld over de reanimatie van baby’s. Eerst roep je ‘code rood, code rood’ door de walkietalkie, legt verloskundige Holly uit. „Dan kom ik zo snel mogelijk, want we willen zo snel mogelijk het water uit de longen krijgen.” Anders dan bij volwassenen gebruik je niet je handpalmen om een baby te reanimeren, maar je duimen. „Je duimen leg je over elkaar en die gebruik je als compressor voor de reanimatie.” Op een pop worden drukkende bewegingen geoefend.
De bemanning van SOS Humanity wil op elk scenario voorbereid zijn. Omdat het team ieder moment een melding kan krijgen over een vluchtelingenboot, moet het ook ’s nachts kunnen opereren. Hoewel de golven die avond hoog zijn, besluit de reddingscoördinator dat er toch geoefend moet worden, vooral om de belichting van de boten te controleren. Het reddingsteam heeft twee boten: een grote en een kleine. Een voor een worden ze gereedgemaakt. Het dekteam zet de lijnen uit en takelt de boten naar beneden.
Eenmaal op zee overheerst de duisternis. Even is enkel het klotsen van de golven te horen. De golven stuwen de reddingsbootjes op onregelmatige wijze omhoog. De voorkant van de boot wordt even gelanceerd als er een grote golf nadert. Vanwege de donkerte is het onvoorspelbaar wanneer de boot weer zal neerdalen op het water.
Enkele dagen na de nachttraining volgt er een eerste melding. De beschrijving van Alarm Phone luidt: vijfhonderd mensen, onder wie 55 kinderen en 45 vrouwen. De boot met vluchtelingen begeeft zich binnen het reddingsgebied van Malta, tussen Griekenland en de Noordoost-Libische stad Benghazi. Op dat moment bevindt het schip van SOS Humanity zich op twee dagen varen van deze vluchtelingenboot, in een andere SAR-zone. De Source: NRC