De steen des aanstoots, volgens BNNVara: het kerstpakket dat regisseur Kees Schaap afgelopen december verstuurde aan de omroep. In het ‘grappig bedoelde’ kerstpakket zat volgens hun persbericht ‘een doos chocozoenen met daarop een uitgeknipte blackface geplakt’. De zoenen vielen slecht bij de ontvanger, wat deze de regisseur zou hebben laten weten. Daarop besloot Schaap dat het voorval een blakend voorbeeld was van ‘cancelcultuur, wokeness en angst’, het onderwerp van zijn serie. Hij besloot de reactie deel te maken van de documentairereeks, waarin de makers onder meer praten met mensen die gecanceld zouden zijn.
‘De redactie weet niet of de maker dat vooraf al van plan was’, reageert een woordvoerder van BNNVara, ‘maar wij waren verrast dat we ineens onderdeel werden van dit programma. Chocozoenen met blackface erop is op het randje, of erover. Wij zullen niet zeggen: deze grap kun je niet maken, maar de ontvanger mag ook zeggen dat hij de grap niet leuk vindt.’ Dat de reactie van de ontvanger werd neergezet als voorbeeld van cancelcultuur, noemt de woordvoerder ‘onjuist, vergezocht en eenzijdig belicht’. BNNVara vond het daarnaast ingewikkeld onderdeel te zijn van het verhaal en de coproductie tegelijkertijd samen af te maken.
Over de auteur
Emma Curvers is mediaverslaggever en columnist bij de Volkskrant. Zij schrijft met name over internetcultuur, sociale media, emancipatie en sociale ongelijkheid.
BNNVara zegt dat de samenwerking met maker Kees Schaap daar is spaak gelopen. ‘Je hebt altijd nog gesprekken over aanpassingen, maar die gesprekken zijn niet afgemaakt. Nadat we het gedeelte over het kerstpakket in de montage zagen, gingen we uit elkaar.’ Volgens een zondag verschenen persbericht is de serie ‘op verzoek van de maker’ elders ondergebracht.
Regisseur Kees Schaap en Omroep Max geven een andere voorstelling van zaken. Volgens Jan Slagter, oprichter-directeur van Max, was het kerstpakket de druppel die de emmer deed overlopen. ‘Er waren veel fragmenten die men liever niet in de docu wilde zien. Daardoor is er al eerder commotie ontstaan, en is dat kerstpakket als voorbeeld onderdeel gemaakt van de documentaire.’
Volgens regisseur Kees Schaap, die zichzelf ‘meubilair van BNNVara’ noemt, ging aan de ophef om het kerstpakket al onenigheid vooraf. ‘De afgelopen twee jaar is er iets veranderd bij BNNVara’, zegt hij. ‘De wokeness heeft daar toegeslagen. Al in december werd door de ontvanger van het kerstpakket, Sander van den Eeden (hoofd informatieve programma’s BNNVara, red.) geopperd: zullen we het anders bij WNL onderbrengen?’
Het kerstpakket was geen vooropgezet plan, zegt Schaap. ‘Ik maak al jaren dit soort persoonlijke grappen voor mensen die ik goed ken, en die weten best dat ik me mijn hele leven al hard maak voor emancipatie. Het was als satire bedoeld, voor de mensen bij BNNVara die zelf worstelen met wokeness, maar is van de context ontdaan. Pas toen ik ver na Kerst een gesprek had met de algemeen directeur en Van Eeden, zetten ze dat kerstpakket op tafel. Ik schrok, want het was in het bijzijn van de algemeen directeur. Ik zei: ik voel me nu publiekelijk in elkaar geslagen.’ Het werd Schaap duidelijk dat het kerstpakket op directieniveau besproken was, wat hij exemplarisch vindt voor een angstcultuur.
Volgens Schaap speelde slechts zijdelings een rol dat in de serie ook Gijs van Dijk aan het woord komt, het opgestapte PvdA-Kamerlid, wiens zaak in een ánder BNNVara-programma, Boos, in april juist in een ander licht werd besproken. In De doe-hetzelfdictatuur wordt Van Dijk uitgebreid geïnterviewd als ‘onterecht gecancelde persoon’: de PvdA bood hem uiteindelijk excuses aan omdat de aantijgingen de privésfeer zouden betreffen.
Boos was juist zeer kritisch op die gang van zaken bij de PvdA en stelde dat het grensoverschrijdende gedrag van Van Dijk níét alleen de privésfeer betrof. Schaap: ‘Toen die uitzending kwam, die journalistiek erg rammelde, is bij BNNVara besloten dat wij daarop niets hoefden aan te passen.’ BNNVara stelt in een reactie juist achter de aflevering van Boos te staan, en ook op dit deel op meerdere punten aanpassingen noodzakelijk te hebben gevonden.
Nadat hij de montage met de reactie op het kerstpakket had laten zien, werd volgens Schaap de ‘deur keihard dichtgegooid’. ‘Vanaf toen heb ik alleen nog contact gehad met juridische zaken. Ik ontving een pdf’je met veel kapitalen en uitroeptekens, over wat er allemaal uit moest.’
Uit deze pdf van 18 april, die in bezit is van de Volkskrant, blijkt dat de onenigheid over de inhoud tussen BNNVara en de makers diep zat. Over het deel met het kerstpakket schrijft BNNVara dat ‘wederhoor ontbreekt’ en het overkomt ‘alsof hier sprake is van canceling, waar geen sprake van is’. ‘Dit moet er dus uit’, staat in het document. Ook stelt BNNVara dat de serie geen journalistieke zoektocht is, maar een persoonlijk betoog. Sommige scènes waarin BNNVara kritisch wordt besproken, zouden volgens hen niet worden onderbouwd of eenzijdig zijn.
BNNVara en Schaap verschillen van inzicht over de betekenis van het begrip cancelcultuur en hoe ‘wokeness’ moet worden neergezet. Schaap heeft de NVJ gevraagd te bemiddelen in het conflict, zonder succes. Toen Schaap de omroep een aantal opties bood om het conflict op te lossen, heeft volgens hem Suzanne Kunzeler, directeur content van BNNVara, besloten te kiezen voor zijn minst favoriete: een andere omroep.
Volgens BNNVara is het een normale gang van zaken dat de omroep een programma zo beoordeelt. ‘Er kijkt in een coproductie altijd een redacteur mee, het is normaal dat er kritiek wordt gegeven, of het journalistiek is, zorgvuldig. Hier vonden we inderdaad op meerdere punten dat het nog niet goed was. Maar de situatie die daarop is ontstaan, kent geen winnaars.’
De doe-het-zelfdictatuur is vanaf donderdag 8 juni te zien op NPO Start en wordt later uitgezonden bij Omroep Max.
De pen en het zwaard
Presentator Fidan Ekiz en regisseur Kees Schaap maakten ook in 2016 samen een serie, De pen en het zwaard. Daarin gingen Ekiz en Schaap op zoek naar journalisten die met groot persoonlijk risico’s werken in landen waar de persvrijheid onder druk staat, zoals Turkije en Myanmar. De zesdelige serie is nog te zien op NPO Start en werd genomineerd voor een Tegel in de categorie Achtergrond.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden