Ze ging door het leven als de enige vrouw die Pablo Picasso zelf had gedumpt. Eenmaal bevrijd van het juk van de beroemde schilder ontwikkelde Françoise Gilot zich tot een gelauwerd kunstenaar. ‘Schilderen is voor mij net zo natuurlijk als ademhalen.’
Het zou kunnen lijken alsof het leven van Françoise Gilot begon in het Parijse restaurant Le Catalan, in mei 1943. Ene Pablo Picasso meldde zich aan het tafeltje waar ze met vrienden zat te eten. Zij was 21, hij 61. Hij had een schaaltje kersen meegenomen van zijn tafel, wilden ze ook wat?
Dit is natuurlijk niet waar Gilots eigen leven begon, alleen het deel dat ze met de Spaanse schilder deelde. Slechts een tiende van haar lange leven was ze Picasso’s partner en muze. Dinsdag overleed ze in New York, Gilot werd 101 jaar oud.
Over de auteur
Anna van Leeuwen is kunstredacteur bij de Volkskrant. Ze schrijft over tentoonstellingen, musea, kunstenaars en de kunstmarkt.
Gilot beschreef de scène wel zeer smakelijk in haar boek Leven met Picasso. Hoe hij zou hebben gezegd: ‘Meisjes die er zo uitzien, schilderen niet!’ En hoe ze een dag later met een vriendin langsgaat in zijn atelier. Picasso: ‘Wat mij betreft kunt u hier een warm bad komen nemen, wanneer u maar wilt.’ Maar Gilot komt niet om te badderen: ‘Ik wilde dat hij ophield over dat warme water en ons wat schilderijen liet zien!’
Gilot werd geboren in Neuilly, een sjieke voorstad van Parijs, haar vader was een rijke zakenman en landbouwkundige, haar moeder schilderde graag en maakte keramiek. Doordat ze enig kind was, moest ze alle ambities die haar vader voor zijn nageslacht had waarmaken. Maar kunstenaarschap hoorde daar absoluut niet bij.
Gilot studeerde Engelse literatuur in Cambridge, filosofie aan de Sorbonne in Parijs en moest daarna rechten studeren in Rennes (Parijs zou door de oorlog niet veilig genoeg zijn). Stiekem spijbelde ze om kunstlessen te nemen. Een getekend zelfportret uit deze tijd toont een knappe jonge vrouw, met een bedachtzame, wat zorgelijke blik. De lijnen van haar tekening zijn scherp en stevig, zelfverzekerd. Van haar moeder had ze leren tekenen met inkt en waterverf, potlood en gum waren uit den boze.
In de zomer van 1943 besloot Gilot zich volledig aan de schilderkunst te wijden. En eigenlijk is dít waar haar leven begon, vond ze: ‘Ik geloof dat dit meer dan een verstandelijke crisis was; het was een opnieuw geboren worden.’ Gilot mocht dan herboren zijn, ze had nog steeds dezelfde ouders. Haar vader werd woest toen hij van haar plannen hoorde, hij sloeg haar en liet haar uitvoerig onderzoeken door psychiaters: was zijn dochter soms gek geworden? Gelukkig kon Gilot bij haar oma wonen. Ze verdiende geld door paardrijles te geven en ging naar de kunstacademie.
Ze bleef ook Picasso bezoeken in zijn atelier. Het werd niet meteen een affaire: ‘Je bent te ingewikkeld voor me’, zei hij. Hij was zelf ook behoorlijk ingewikkeld en al in drie relaties verwikkeld. Hij was al 25 jaar getrouwd met danseres Olga Khoklova (met wie hij een zoon had) en had langdurige affaires met Marie-Thérèse Walter (met wie hij een dochter had) en kunstenaar Dora Maar.
Die vrouwen waren onderwerp voor zijn kunst en dat werd Gilot ook. Hij zei later zelfs graag dat hij in zijn blauwe periode Gilot al had geschilderd, jaren voor zij werd geboren. Maar Picasso was nog op een andere manier zeer ingewikkeld. Hij was een buiige, agressieve, bijgelovige en irrationele dwingeland.
In de zomer van 1946, ze was inmiddels bij Picasso ingetrokken, tekende Gilot twee keer een opvallende scène. We zien een vrouw, de handen gevouwen op tafel, terwijl een man met een harde frons op zijn gezicht een appel in haar mond duwt: Adam dwingt Eva om een appel te eten. De invloed van Picasso is duidelijk, in de de hoekige bijna kubistische stijl. Ook als ze geen relatie met hem was begonnen had hij haar beïnvloed, legde ze The Guardian uit in 2016, ze had immers zijn werk uitvoerig bestudeerd.
Zonder die relatie met Picasso had ze misschien wel een andere scène getekend. We zien niet voor niets een man die een vrouw wil overheersen. Negen maanden later kregen Picasso en Gilot een zoontje, Claude. Drie jaar later werd dochter Paloma geboren. Als kunstenaarskoppel stonden ze midden in het artistieke leven van die tijd, omringd door vrienden als Paul Cézanne, Henri Matisse en Marc Chagall.
Na een veel te turbulente tien jaar hield Gilot het voor gezien, waarmee ze de geschiedenis ingaat als ‘de enige vrouw die ooit zelf Picasso heeft gedumpt’. Hij waarschuwt dat er nooit meer iemand geïnteresseerd in haar zal zijn: ‘Je zult alleen de bittere nasmaak overhouden. Voor jou is de werkelijkheid afgelopen; die eindigt hier.’
Hij kreeg geen gelijk, voor Gilot begon gewoon weer een nieuw leven. In 1964 publiceerde ze samen met kunstcriticus Carlton Lake haar onthullende boek Leven met Picasso. Het bracht critici ertoe háár als een schurk te zien, die dankbaar mocht zijn dat ze in de nabijheid van Picasso mocht verblijven. Gilot verhuisde naar de VS, waar ze nog twee keer zou trouwen. Ze bleef haar leven lang succesvol kunstenaar, haar schilderijen werden steeds abstracter, de kleuren feller. Ze vonden een thuis in 25 museumcollecties wereldwijd. In 2019 vertelde ze The New York Times: ‘Vandaag de dag is schilderen voor mij net zo natuurlijk als ademhalen. Ik hou niet op met ademhalen, zo simpel is het, er is niks mysterieus aan.’
In 1964 over haar besluit kunstenaar te worden:
‘Ik was opgesloten in een soort cocon, die mijn milieu rondom mij had gesponnen. Ik had het gevoel dat het rumoer van het leven mij zo gedempt had bereikt, dat alle contact met de werkelijkheid verloren was gegaan.’
In 2019 over kritiek:
‘Soms mogen mensen je. Soms niet. Maar je gaat je niet aanpassen aan de wensen van anderen, of ze nou positief of negatief zijn, begrijp je? Je moet trouw blijven aan jezelf en aan de waarheid. Dat zijn de enige twee dingen die van belang zijn.’
In 2016 over de liefde:
‘Het is een slecht idee dat vrouwen moeten inbinden. Waarom zouden ze? Dat was niets voor mij. Waarschijnlijk was ik mijn generatie een beetje vooruit.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden