N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Verwoesting stuwdam Oekraïne Oekraïne beschuldigt Rusland wegens de verwoesting van de Nova Kachovka-dam van ‘ecocide’: moedwillige en grootschalige vernietiging van de natuurlijke omgeving. In het internationaal recht heeft milieuschade tot nu toe echter een bescheiden plek.
De grootste door mensen veroorzaakte milieuramp in Europa van de afgelopen decennia, zo noemde president Volodymyr Zelensky de verwoesting van de stuwdam in de rivier de Dnipro. Als Rusland daarvoor verantwoordelijk is, is er mogelijk sprake van ‘ecocide’, moedwillige en grootschalige vernietiging van de natuurlijke omgeving. De Oekraïense openbaar aanklager kondigde gisteren direct een onderzoek aan naar een oorlogsmisdaad en ecocide.
Veel juristen pleiten er al langer voor om ecocide als apart misdrijf op te nemen in het internationaal recht, naast onder andere oorlogsmisdaden en genocide. Maar zover is het nog niet. Wel groeit het aantal landen waar ecocide in het strafrecht wordt genoemd. Oekraïne is er daar een van – net als overigens Rusland. Artikel 441 van het Oekraïense strafrecht definieert ecocide als „de grootschalige vernietiging van flora en fauna, vergiftiging van lucht en water, en alle andere handelingen die leiden tot een milieuramp”.
Veel juristen pleiten er al langer voor om ecocide als apart misdrijf op te nemen in het internationaal recht
In het internationaal recht heeft milieuschade tot nu toe een bescheiden plek. In het Statuut van Rome uit 1998, dat de basis vormde voor het Internationaal Strafhof, staat dat vervolging mogelijk is als er een aanval wordt gelanceerd waarvan duidelijk is dat die zal leiden tot „wijdverbreide, langdurige en ernstige schade aan de natuurlijke omgeving”. De aanklager moet dan wel kunnen bewijzen dat zo’n aanval ‘buitensporig’ is in verhouding tot eventuele militaire voordelen.
Maar wat is ‘buitensporig’? Toen Britse militairen in 1943 twee dammen vernietigden in het Ruhrgebied, waarbij 1.200 tot 1.600 mensen omkwamen, vonden ze dat een gerechtvaardigde militaire operatie. Volgens hoogleraar internationaal recht Philipe Sands, directeur van het Centre for International Courts and Tribunals, is het belangrijk om strenge ‘eisen’ te stellen aan ecocide. Met een groep internationale juristen stelde hij een definitie op van het begrip, waarin nadrukkelijk is voorkomen dat „alle milieuschade eronder kan vallen”, legde hij vorig jaar uit in NRC.
Oekraïne heeft vanaf het begin van de oorlog milieuschade uitgebreid gedocumenteerd, om Rusland na de oorlog ter verantwoording te kunnen roepen. Maar volgens Sands zal het niet gemakkelijk zijn om te bewijzen dat Russische tanks die door een kwetsbaar beschermd natuurgebied banjeren, aanvallen op chemische installaties die de drinkwatervoorziening in gevaar brengen, het bombarderen van elektriciteitscentrales en zelfs de risicovolle gevechten in de buurt van kerncentrales als ecocide aangemerkt kunnen worden. Het „hangt ervan af hoe omvangrijk en ernstig de schade uiteindelijk zal blijken te zijn”, aldus Sands.
De verwoesting van de Nova Kachovka-dam is echter van een andere orde dan alle eerdere milieuschade. Volgens een protocol uit 1977 bij de Geneefse Conventies over oorlogsrecht (1949) zijn aanvallen op „installaties die gevaarlijke krachten bevatten”, zoals een waterkrachtcentrale, niet toegestaan, ook al zijn het legitieme militaire doelen, „als een dergelijke aanval kan leiden tot het vrijkomen van gevaarlijke krachten en daaruit voortvloeiende ernstige verliezen onder de burgerbevolking”.
Maar twintig jaar later, in het Statuut van Rome, is een expliciete verwijzing naar stuwdammen verdwenen. Toch liet president Zelensky er dinsdag op Twitter geen misverstand over bestaan. „Nu maakt Rusland zich schuldig aan wrede ecocide”, schreef hij. „Rusland is in oorlog met het leven, met de natuur, met de beschaving.”
De oorlog in Oekraïne heeft grote gevolgen voor het klimaat. Uitgerekend deze woensdag wordt op een klimaatconferentie in Bonn een rapport gepresenteerd waarin die gevolgen voor het eerste jaar van de oorlog zijn berekend. Volgens de onderzoekers gaat het om 120 megaton aan extra CO2 (en andere broeikasgassen), dat is ongeveer evenveel als de jaarlijkse uitstoot van België.
Brandstofverbruik is verantwoordelijk voor het overgrote deel van de emissies door oorlogshandelingen (ruim 85 procent), straaljagers en tanks zijn de grootste energieslurpers, maar ook voor militaire voertuigen die de aanvoerlijnen verzorgen is veel brandstof nodig.
Ook het gebruik van munitie zorgt voor veel uitstoot (bijna 10 procent). De overige ‘militaire’ uitstoot komt van de productie van materieel en de bouw van versterkte constructies aan het front, zoals de ‘drakentanden’ van gewapend beton die tanks moeten tegenhouden. Ook zware branden door raketaanvallen leiden tot extra broeikasgassen.
De oorlog heeft ook indirecte gevolgen voor het klimaat. Door het instorten van de Oekraïense economie is de uitstoot gedaald. De Europese energiecrisis die ontstond toen Rusland de gaskraan dichtdraaide, leidde juist tot een (lichte) verhoging van de emissies. Het intercontinentale vliegverkeer gebruikt meer kerosine omdat het Russische luchtruim is gesloten, waardoor veel vluchten langer onderweg zijn.
De onderzoekers erkennen dat hun berekening slechts een ruwe schatting is. Militaire activiteiten maken geen deel uit van het internationale klimaatbeleid. Ministeries van Defensie hoeven hun uitstootcijfers niet te melden. De onderzoekers pleiten voor meer transparantie over militaire emissies. Dat zou de defensie-industrie dwingen rekening te houden met klimaatverandering bij het ontwerpen van hun producten. Dat is van belang nu door de oorlog de defensie-uitgaven mondiaal fors stijgen.
U kunt ons via dit formulier informeren over taalfouten of feitelijke onjuistheden, dat stellen wij zeer op prijs. Berichten over andere zaken worden niet gelezen.
Source: NRC