Na de moord op Peter R. de Vries, in de zomer van 2021, klonk alom de roep dat Nederland de Italiaanse aanpak van de maffia moest overnemen. Een jaar later noemde het kabinet Italië in het regeerakkoord een voorbeeld voor de misdaadbestrijding, en liet het ministerie van Justitie en Veiligheid wetenschappelijk onderzoek doen naar toepasbare maatregelen.
De antimaffiawetgeving is op meerdere manieren een inspiratiebron voor Nederland, dat is nu de conclusie van de Groningse universitair hoofddocent strafrecht Laura Peters (41). Ze sprak in Italië met 27 deskundigen, onder wie politiemensen, officieren van justitie, rechters en advocaten. Woensdagmiddag publiceerde het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) haar rapport.
Peters was met name onder de indruk van haar ontmoeting met een oud-collega van Giovanni Falcone, de onderzoeksrechter die in 1992 omkwam bij een bomaanslag op zijn leven. ‘Deze man vertelde me een heel persoonlijk en emotioneel verhaal’, zegt ze in een toelichting op haar onderzoek. ‘Hij was erbij toen Italië de strijd aanging met de maffia. Het was oorlog, op elke straathoek lagen doden. Magistraten werden omgelegd, net als journalisten. Ik heb foto’s uit die tijd gezien, het was afschuwelijk.’
Twee maanden na Falcone kwam nog een onderzoeksrechter om het leven: Paolo Borsellino. ‘Terwijl al die doden vielen, probeerden maffiabestrijders het wiel uit te vinden. Hoe zorg je bijvoorbeeld dat een kroongetuige niet wordt vermoord? De nood was zo hoog dat de autoriteiten in korte tijd vergaande maatregelen namen, die nog altijd de basis vormen van de aanpak van de maffia.’
‘Die moorden doen meteen denken aan wat in Italië is gebeurd in de jaren tachtig en negentig, ja. Er is in Nederland sprake van een verharding in de georganiseerde misdaad. Dit soort moorden zijn reden tot zorg, omdat er een intimiderend effect van uitgaat. Intimidatie is een belangrijk machtsmiddel van de maffia.’
‘Dat de staat als eenheid moet optreden tegen het zwaarste segment van de georganiseerde misdaad. In Italië, dat van oudsher sterk gefragmenteerd is, is dat gelukt. Daar heb je binnen het Openbaar Ministerie een nationaal coördinerend orgaan voor maffiazaken en moeten justitiemedewerkers in districten alles wat ze erover ontdekken invoeren in een databank.
‘Op dat gebied kunnen we in Nederland nog winst boeken. Met name bij het OM, als het gaat om het uitwisselen van informatie tussen het landelijk parket en de arrondissementen. Dat zou je meer kunnen formaliseren.’
‘In Italië is weinig onderhandelingsruimte tussen een officier van justitie en een kroongetuige over strafvermindering en beveiliging. Daar is het: graag of niet. Als een crimineel met justitie in zee gaat, heeft hij een half jaar om alles te vertellen wat hij weet. Pas als blijkt dat zijn verklaring nieuwe, waardevolle informatie oplevert, komt hij in aanmerking voor een deal. Een andere instantie, dus niet het OM, bepaalt of zo iemand in het beschermingsprogramma komt. Dat is overzichtelijker en het levert minder problemen op.’
‘Dat klopt, ja. De meeste maffiosi die niet meewerken zitten grotendeels geïsoleerd in de gevangenis. Ze hebben weinig contact met andere gedetineerden en nauwelijks contact met de buitenwereld. Dat schrikt zo af dat een behoorlijk aantal criminelen liever een deal sluit met justitie. Over de toepasbaarheid van die maatregel loopt een apart onderzoek, dat binnenkort wordt gepubliceerd.’
‘Ja, zeker als je het met de huidige aanpak vergelijkt. Maar Nederland is al stappen aan het zetten. Er ligt nu een wetsvoorstel dat voorziet in inbeslagneming van goederen die gekocht zijn met crimineel geld, zonder rechterlijke veroordeling. Dat soort maatregelen zijn heel effectief, beklemtonen de Italianen. Omdat criminelen uiteindelijk allemaal hetzelfde willen: geld en macht.’
‘Ik ga ervan uit dat ze gaan nadenken welk beleid Nederland kan overnemen, en misschien aanvullend onderzoek laten doen. In het rapport noem ik al een mogelijk thema: hoe creëer je een blijvend draagvlak voor de strijd tegen de zware georganiseerde misdaad? Als ineens veel doden vallen op straat, lukt dat wel. Maar wat doe je op de langere termijn?
‘In Italië is er nog steeds draagvlak, mede doordat de autoriteiten veel aandacht besteden aan beeldvorming. Dat zag je in januari, toen maffiabaas Matteo Messina Denaro werd opgepakt, die al dertig jaar op de vlucht was. Hij was bij verstek veroordeeld tot levenslang, onder meer voor de moorden op Falcone en Borsellino. Zijn arrestatie werd groots gebracht op televisie. Het succes werd uitgevent en gevierd.’
‘Nee, maar het explosieve geweld op straat is er niet meer. En dat is voor een belangrijk deel aan de Italiaanse aanpak te danken, zeggen de experts die ik sprak. Al wijzen sommigen erop dat het ook nadelen heeft dat de maffia nu met name achter de schermen actief is, met omkoping en intimidatie.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden