De formaties van de provinciebesturen duren dit keer erg lang. Vier jaar geleden werd op 7 juni, tweeënhalve maand na de verkiezingen, al het zesde coalitieakkoord gepresenteerd. Nu is er na eenzelfde periode in nog geen enkele provincie witte rook. Wat is er aan de hand?
Net als vier jaar geleden boekte een nieuwkomer een overdonderende winst. Toen Forum voor Democratie (FvD), dit keer de BoerBurgerBeweging (BBB). Dat betekent niet dat de formaties vergelijkbaar zijn. FvD stond vanwege zijn harde opstelling en radicaal-rechtse standpunten in veel provincies al snel buitenspel. De overwinningstoespraak van partijleider Thierry Baudet over ‘de uil van Minerva’ en de ‘boreale wereld’ hielp daarbij niet. De BBB stelt zich juist op als een open partij die bereid is tot samenwerking.
Ook kunnen andere partijen moeilijker om de BBB heen. Waar FvD in drie provincies de meeste stemmen kreeg, lukte dat de partij van Caroline van der Plas in alle twaalf provincies. Dat betekende dat de BBB in alle provincies het initiatief kreeg in het formatieproces. Dat is een lastige taak voor een partij met weinig ervaren politici.
Over de auteur
Maarten Albers is algemeen verslaggever van de Volkskrant.
Dat was het duidelijkst te zien in Utrecht, waar de BBB net als GroenLinks zeven zetels haalde en samen met die partij een voorstel moest doen voor de formatie. Toen BBB-fractievoorzitter Anton Verleun met een eigen voorstel kwam, viel dat niet goed bij GroenLinks en veel andere partijen. Het vertrouwen was weg en de breuk tussen BBB en GroenLinks volgde enkele weken later vanwege de plaatsing van windmolens en zonnevelden op land. Het initiatief in Utrecht ligt nu bij GroenLinks en VVD, die onderhandelen met CDA, PvdA en D66.
In de overige provincies zit de BBB nog wel aan tafel, maar ook daar schiet het allemaal niet op. In Noord-Holland duurde de informatiefase tussen beoogd coalitiepartijen BBB, VVD, GroenLinks en PvdA bijna vijf weken. Pas op 9 mei lieten de informateurs weten dat de partijen klaar waren voor inhoudelijke onderhandelingen.
‘In het begin was het natuurlijk aftasten. De BBB is een nieuwe partij, dat brengt een andere dynamiek met zich mee’, aldus PvdA-fractievoorzitter Jeroen Olthof in een blogbericht over het formatieproces in Noord-Holland. Inmiddels heeft hij zijn nieuwe collega’s beter leren kennen en constateert hij: ‘Ze hebben zich net als wij goed voorbereid.’
Dat zo’n voorbereiding tijd kost voor een nieuwkomer in de politiek, blijkt uit het blogbericht van BBB-fractievoorzitter Ingrid de Sain een week later. ‘Het is voor mij momenteel alleen BBB wat de klok slaat’, schrijft ze. ‘Dat betekent ook thuis continu bellen, appen en mailen. Ik kom nog net toe aan mijn bedrijfsadministratie en ben al blij als ik de gasten van ons vakantiehuisje kan begroeten of hallo kan zeggen tegen mijn man.’
Haar Drentse collega Gert-Jan Schuinder zegt in een interview met het Dagblad van het Noorden eveneens dat hij bijna continu bezig is met de formatie. De onderhandelende partijen in Assen hebben er bewust voor gekozen om lastige onderwerpen, zoals stikstof, de wolf en natuurherstel, pas aan het einde te bespreken.
‘Zo kunnen we wat ervaring opdoen’, verklaart Schuinder. ‘Omdat we nieuw zijn, hebben we ook meer behoefte aan informatie over wat er nu precies speelt bij allerlei dossiers. Gelukkig praten ambtenaren ons bij.’ Zo’n aanpak is niet zonder risico. Stuiten de partijen alsnog op onoverbrugbare verschillen bij een of meer van de lastige onderwerpen, dan zijn maandenlange onderhandelingen voor niets geweest.
In Overijssel pakken BBB, VVD, PvdA, GroenLinks en SGP het juist andersom aan. Formateurs Wout Wagenmans en Ingrid Geveke schreven vorige week in een brief aan Provinciale Staten dat de partijen vooral over landbouw en natuur hebben gesproken. Ze hebben samen drie doelen en twee uitgangspunten geformuleerd, maar heel concreet zijn de gedeelde resultaten nog niet.
Mogelijk zijn de onderhandelingen in Overijssel verder dan uit het bericht van de formateurs blijkt. Dat ze zo’n brief schrijven, is al bijzonder, in een aantal provincies komt er überhaupt geen nieuws naar buiten over wat zich aan de onderhandelingstafel afspeelt.
In Friesland en Noord-Brabant ergeren de niet-onderhandelende partijen zich aan dat gebrek aan transparantie en eisen ze meer informatie. ‘Inmiddels is het juni en verkeren de nieuw gekozen Statenleden, en met hen de Brabanders, in onwetendheid over de stand van zaken’, schreef JA21-Statenlid Willem Rutjens onlangs namens de andere partijen aan commissaris van de koning Ina Adema. ‘BBB, VVD, PvdA en GroenLinks willen niets beslissen totdat het nieuwe college er zit, maar wannéér dat dan is vertellen ze er steeds niet bij. Natuurlijk is het lastig vrijen tussen BBB en GroenLinks maar we willen nu wel weten of er nog een huwelijk van gaat komen.’
Ook in Den Haag zal men zich zo ondertussen afvragen waar de provinciale akkoorden blijven. Het CDA wil nog voor de zomer heronderhandelen over het landelijke stikstofbeleid, op basis van het Landbouwakkoord en de provinciale akkoorden. Maar het Landbouwakkoord is op sterven na dood en de kans dat alle provincies voor het zomerreces op 10 juli klaar zijn, is miniem. Tien provincies mikken daarop, maar harde toezeggingen doet niemand.
De twee provincies waar geen uitspraken zijn gedaan over een streefdatum, zijn Utrecht, waar de onderhandelingen onlangs opnieuw zijn begonnen, en Zuid-Holland. De dichtstbevolkte provincie was vier jaar geleden de laatste met een nieuw bestuur. Ook dit jaar lijkt de puzzel aan de onderhandelingstafel een lastige.
BBB, VVD, GroenLinks, PvdA en CDA proberen met informateur Arie Slob al sinds 13 april te beoordelen of ze ‘op hoofdthema’s tot elkaar kunnen komen’. Oud-minister Slob wilde zijn opdracht rond 15 mei afronden, maar liet twee dagen daarvoor weten dat de gesprekken nog weken zouden duren. Even verderop, op het Binnenhof, wachten de coalitiepartijen met smart op het resultaat.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden