Eerst is er niets dan water. De camera scheert over een lichtjes rimpelend oppervlak, duikt dan onder. Tegen de achtergrond van de onderwaterwereld worden wat namen geprojecteerd, en vervolgens de titel van de film. Возвращение.
Meer dan een minuut blijven we onder water. Luchtbellen en het wrak van een oude duikboot. Dan wordt het beeld plots gebroken door twee benen die van bovenaf het oppervlak splijten.
Dan pas ziet de kijker wat er aan de hand is: op een metershoge houten stellage aan de rand van een meer staan vijf jongens in zwem- en onderbroeken. Een voor een werpen ze zich van het kleine platformpje, in vrije val, het water tegemoet.
Tot er nog twee over zijn, twee broers. De grotere, Andrej (Vladimir Garin) en de jongere, Ivan (Ivan Dobronravov).
Andrej springt. Ivan niet. De twijfel neemt het over van zijn wens erbij te horen, en terwijl zijn broer en vrienden op de dam naar hem roepen en hem manen op te schieten, zit hij alleen, meters boven de grond, met zijn rug naar het water, tot de zon ondergaat.
Op die onvergetelijke manier begint de Russische film The Return (Возвращение), die in 2003 een Gouden Leeuw won op het Filmfestival van Venetië. Poetin was destijds zó trots dat hij debuterend regisseur Zvjagintsev uitnodigde op het Kremlin. Bij die gelegenheid schijnen president en regisseur de film samen te hebben bekeken. Dat vertelde althans de verbannen filmcriticus Anton Dolin enkele maanden geleden in NRC. Van de ontmoeting tussen Zvjagintsev en Poetin staat een foto online. Op dat beeld heeft Poetin iets in zijn handen wat op een videoband lijkt, alsof hij elk moment zelf de VHS in de speler kan steken en de ‘De op deze videoband vastgelegde werken zijn auteursrechtelijk beschermd en mogen uitsluitend in huiselijke kring worden vertoond’-boodschap gaat doorspoelen.
Volgens Dolin heeft Poetin van cultuur en film niet veel kaas gegeten. Beeldspraak is abracadabra voor hem. Mede daarom schijnt Zvjagintsev, wiens films Leviathan en Loveless een wreed, deprimerend en onvergetelijk beeld van Poetin-Rusland toonden, nog lang min of meer in vrijheid te hebben kunnen werken. Inmiddels woont en werkt de regisseur in Parijs, en een paar weken geleden werd bekend dat tegen Zvjagintsevs vaste producent Oleksandr Rodnyansky een arrestatiebevel is uitgevaardigd, omdat hij een ‘buitenlandse agent’ zou zijn. Ook zou Rodnyansky’s werk ‘moeten worden verwijderd uit de culturele agenda van de Russische Federatie’.
Sinds het opblazen van een dam in de Dnipro, dinsdagochtend, is het gebied rond Nova Kachovka het decor van een klassieke rampenfilm. Gedurende de dag liepen buitenwijken onder water en zwanen dreven rond het lokale Cultuurpaleis. Even verderop dreef een kloeke eengezinswoning voorbij. Er zit iets sinisters in de vernietiging die het water rond Nova Kachovka aanricht. Het is een oorlogsdaad als een Zvjagintsev-film: de stilte, de bedrieglijke kalmte van stromend en stilstaand water, de sinistere ondertoon en de onzichtbaarheid van de dader, zorgen ervoor dat je het geweld niet direct ervaart, maar dat het langzaam maar zeker tot je doordringt, tot je doordrenkt bent van wat er werkelijk aan de hand is.
Water verhult vaker onvermoede gevaren. Toen de 16-jarige Vladimir Garin, Andrej in The Return, kort na de filmopnamen terugkeerde naar de houten toren waar de openingsscène was gefilmd, daagden zijn vrienden hem uit nogmaals springen, ‘in het echt’ nu.
Garin deed het, en verdronk.
Over de auteur
Frank Heinen is journalist en schrijver. Hij schrijft wekelijks een column voor de Volkskrant, die niet noodzakelijkerwijs de mening van de redactie reflecteert. Lees hier onze richtlijnen voor columns.