De indrukwekkende kanonnen van de Limnos wijzen in de richting van de vulkaan Etna. Het Griekse fregat ligt in de haven van Catania op Sicilië, na een toer over de Middellandse Zee, op zoek naar schepen die illegaal wapens aanvoeren voor de strijdende partijen in Libië.
Overal in het schip hangen iconen van Sint-Nicolaas, beschermheilige van de zeevaarders. In de smalle, stalen gangen ruikt het naar stookolie. Diep in het binnenste bevindt zich een ruimte zonder patrijspoorten. Onder het onbarmhartige licht van tl-buizen houden militairen achter beeldschermen het scheepvaartverkeer op de Middellandse Zee in de gaten.
Over de auteur
Peter Giesen schrijft voor de Volkskrant over de Europese Unie en internationale samenwerking. Eerder was hij correspondent in Frankrijk. Hij is auteur van meerdere boeken.
Dit is het zenuwcentrum van de operatie Irini, waarmee de Europese Unie sinds 2020 de naleving van een wapenembargo van de Verenigde Naties tegen Libië wil afdwingen. De twee schepen van de operatie Irini hebben de afgelopen drie jaar negenduizend keer contact gelegd met vrachtschepen, vijfentwintig keer werd een vriendschappelijke inspectie aan boord uitgevoerd. Drie keer werd een schip met een illegale lading onderschept. Zo bleek het Nederlandse schip Meerdijk in oktober 2022 veertig gepantserde voertuigen te vervoeren. Een paar maanden eerder had de Victory Roro, varend onder de vlag van Equatoriaal Guinee, ruim honderd van zulke voertuigen aan boord.
Drie onderscheppingen in drie jaar, het is een bescheiden resultaat, erkent de Griekse schout-bij-nacht Stylianos Dimopoulos in zijn met hout betimmerde commandohut. De situatie in Libië is relatief rustig, maar wat heeft de operatie Irini daaraan bijgedragen? ‘Daar kan ik niet over speculeren’, zegt Dimopoulos. ‘Kort na de onderschepping van de gepantserde voertuigen braken schermutselingen uit. Wat hadden de strijdende partijen met die voertuigen kunnen doen? Ik denk dat we een significante bijdrage leveren aan het voorkomen van escalatie. Er gaat ook een afschrikwekkende werking van de operatie uit. De partijen weten: er is iemand in de internationale wateren voor onze kust die weet wat er in- en uitgaat.’
Voor inspectie aan boord moet toestemming worden gevraagd aan het land waarvan het schip de vlag voert. De afgelopen jaren werd negen keer toestemming geweigerd door Turkije, een land dat wapens aan Libië levert. ‘Het maakt de missie minder effectief, dat is zeker’, zegt Dimopoulos.
Irini is een van de negen militaire missies die de EU op dit moment uitvoert. Andere zijn onder meer de training van Oekraïense militairen en de vredesmissie in Bosnië. De EU wil haar militaire inspanningen de komende jaren flink opvoeren. Dat past in het streven naar meer strategische autonomie. In een wereld van toenemende geopolitieke rivaliteit wil Europa minder afhankelijk zijn van andere landen, voor chips, grondstoffen, energie, maar ook voor zijn veiligheid.
Europa is een kwetsbaar continent, door zijn ligging in de nabijheid van brandhaarden in Afrika en het Midden-Oosten. Een conflict in Libië raakt Europa direct, ook omdat er belangrijke migratieroutes door het land lopen. In het Strategisch Kompas uit 2022 besloot de EU tot de oprichting van een rapid deployment capacity, een vijfduizend militairen sterke Europese interventiemacht, die kan ingrijpen bij crises in de omgeving van de EU.
Deze plannen werden al snel overschaduwd door de oorlog in Oekraïne. Sindsdien wordt niet meer gesproken over een Europees expeditiekorps, maar over houwitsers, tanks en F-16’s, en de versterking van de Europese defensie-industrie. De oorlog in Oekraïne heeft nog eens laten zien hoe afhankelijk Europa is van de Verenigde Staten. Zonder de Amerikanen zou Oekraïne allang zijn overlopen door Rusland. Maar Amerika is al enige tijd niet meer de vanzelfsprekende bondgenoot die het ooit was, zeker niet als Donald Trump in 2024 terugkeert in het Witte Huis.
Volgens een woensdag gepubliceerde peiling van de denktank European Council on Foreign Relations (ECFR) vindt ook de Europese publieke opinie dat Europa zich te veel afhankelijk heeft gemaakt van de VS. Bijna driekwart van de Europeanen vindt dat de EU haar defensie moet versterken om minder op Amerika te leunen. De Europeanen zien hoezeer een zwakke defensie ook de politieke speelruimte voor de EU beperkt. Een meerderheid van de Europeanen wil neutraal blijven bij een conflict tussen de VS en China over Taiwan, maar dat is lastig als Europa daarmee de Amerikaanse steun tegen Rusland zou verspelen.
Maar is Europa in staat een sterke militaire macht te worden? In een recent rapport voor de Tweede Kamer schetsen Clingendael-onderzoekers Dick Zandee en Adája Stoetman drie scenario’s. Het eerste is een totale breuk met de Amerikanen. ‘Dan moeten we alles gaan doen wat de Amerikanen nu doen voor de Navo. Met sky high-investeringen in de ruimte, op de grond, op zee. Het duurt misschien wel vijftig jaar voordat we dat voor elkaar krijgen’, zegt Zandee. Europa zou een netwerk van satellieten voor communicatie en inlichtingen moeten opbouwen. En zijn kernmacht moeten uitbreiden, iets wat bij het grote publiek niet populair zal zijn.
In een tweede scenario zou Amerika zich op Azië concentreren. De Europeanen zouden er grotendeels alleen voor staan, maar nog wel kunnen rekenen op Amerikaanse ondersteuning. Ook dat is een dramatisch scenario, schrijven Zandee en Stoetman: ‘De vraag is dan of Europa in staat is zichzelf te verdedigen.’
Het meest waarschijnlijk acht Zandee een derde scenario. ‘De Amerikanen blijven in Europa, maar Europa neemt alle crisisbeheersingsoperaties in de regio voor zijn rekening. Dat is ook het scenario waaraan Europa nu werkt’, zegt hij.
In 2021 besteedden de lidstaten van de EU 220 miljard euro aan defensie; 1,5 procent van hun gezamenlijke bruto binnenlands product. De Amerikanen gaven veel meer uit: 750 miljard euro, oftewel 3,5 procent van hun bbp. Maar vergeleken met andere landen is de Europese achterstand kleiner. China zat op 293 miljard (1,7 procent). Rusland gaf relatief het meeste uit (4,1 procent van het bbp), maar besteedde het minste geld: 61,5 miljard euro. De Russische economie is immers nauwelijks groter dan die van de Benelux.
De zwakte van de Europese defensie zit echter niet alleen in de financiën, maar vooral ook in de versnippering van het militaire apparaat en de defensie-industrie. De lidstaten van de EU beschikken over 17 verschillende types tanks, 20 verschillende pantservoertuigen en 27 soorten artillerie. De VS hebben 30 hoofdwapensystemen, de legers van de EU-lidstaten 178.
Wel heeft de oorlog in Oekraïne de Europese samenwerking in een stroomversnelling gebracht. Zandee: ‘Zo schaffen de EU-lidstaten gezamenlijk munitie voor Oekraïne aan. Er wordt zelfs gesproken over de gezamenlijke aanschaf van materieel. Dat was voor de oorlog verboden terrein.’
Ook de Europese besluitvorming is complex, met 27 lidstaten die ieder hun eigen geschiedenis, belangen en gevoeligheden hebben. Elk besluit op het gebied van buitenlands beleid of veiligheid kan worden tegengehouden door het veto van één lidstaat. Zelfs de tamelijk bescheiden operatie Irini dreigde te worden tegengehouden door Oostenrijk, dat bang was dat de marineschepen van Irini migranten aan boord zouden nemen. Volgens commandant Dimopoulos is dat twee keer gebeurd. Irini is niet bedoeld om migranten te redden, maar krachtens het zeerecht zijn de schepen verplicht om mensen in nood te helpen. Oostenrijk heeft Irini overigens bedankt voor de reddingsoperaties.
In zijn geruchtmakende interview met de Franse zakenkrant Les Echos en de Europese nieuwssite Politico zei de Franse president Emmanuel Macron dat Europa een ‘derde pool’ moest worden, naast de grootmachten VS en China. De Oost-Europeanen stonden meteen op hun achterste benen. Zij vrezen dat het streven naar strategische autonomie van de EU ten koste gaat van de samenwerking met de Amerikanen in de Navo. Als buurlanden van Rusland vertrouwen zij toch liever op de Amerikanen dan op de Europeanen, met hun traditie van verdeeldheid en gebrekkige slagvaardigheid. In een speech in Bratislava probeerde Macron de Oost-Europeanen vorige week gerust te stellen. Een sterkere Europese defensie moet een ‘pijler’ zijn binnen de Navo, geen vervanging van het transatlantische bondgenootschap.
Zo tekent zich een bescheidener doelstelling af. Europa vermindert zijn afhankelijkheid door te investeren in defensie, zijn inspanningen binnen de Navo te vergroten, beter samen te werken en de capaciteit op te bouwen om zelfstandig in te grijpen bij crises in zijn eigen regio.
Het belang van de operatie Irini is dan ook niet alleen militair, maar ook politiek. De missie is weer een stap in de richting van een zelfstandig Europees veiligheidsbeleid. Aan boord van de Limnos werken Griekse, Italiaanse, Roemeense en Belgische militairen met elkaar samen. ‘Aan deze operatie doen 23 lidstaten mee’, zegt Dimopoulos. ‘We leren met elkaar praten, rapporteren, plannen, procedures te volgen. Dat is belangrijk, met het oog op nieuwe missies.’
Er is genoeg te doen, zegt hij. De strijd tegen mensensmokkel, het beschermen van kabels, pijpleidingen en andere infrastructuur. De schout-bij-nacht is zich bewust van de beperkingen van zijn missie. ‘EU-buitenlandchef Borrell zei terecht: Irini is niet de oplossing voor Libië, maar een deel van de oplossing. Er worden ook wapens over land en de lucht aangevoerd, daar kunnen we Source: Volkskrant