Een tijdreis naar het Amsterdam van 1980 met polaroids als transportmiddel: dat is het half juni verschijnende fotoboek Selling Polaroids in the Bars of Amsterdam. Twee New Yorkse kunstenaars, Bettie Ringma en Marc H. Miller, schuimden in dat roemruchte jaar het nachtleven af met minder artistieke motieven dan financiële: ze verdienden zes gulden per verkocht fotoportret van de kroeggangers en voorzagen zo in hun levensonderhoud.
Met honderden polaroids documenteerde het tweetal meer terloops dan doelgericht de geschiedenis van Amsterdam. Hoewel, dé geschiedenis? Bekijk hun fenomenale boek en er trekt een wereld aan je voorbij van zuipen, roken en flirten, van kroegtijgers, barvliegen en sekswerkers, schuinsmarcheerders, dragqueens en exhibitionisten. Verre van doorsnee, maar in menig opzicht toch representatief voor de stad, en zelfs voor de maatschappij die Nederland in het scharnierjaar 1980 was.
Over de auteur
Arno Haijtema is redacteur bij de Volkskrant en schrijft onder meer over fotografie en de manier waarop nieuwsfoto’s ons wereldbeeld bepalen.
‘Camera + alcohol = money’ was het eenvoudige credo waarmee de in 1979 in Amsterdam verzeild geraakte Ringma (1944-2018) en Miller (1946) bijna dagelijks het nachtleven op de Wallen en rond het Leidseplein doorkruisten. Het fenomeen polaroid – het toestel dat een directklaarfoto meteen na de opname uitbraakt en binnen een minuut zijn kleurenafbeelding prijsgeeft – was allang bekend, maar fotografen die met die camera (de SX 70 Sonar Autofocus) hun inkomen verdienden, dat was nieuw.
Miller, de (in Friesland geboren) kunstenaar die als creatief therapeut over grote sociale vaardigheden beschikte, legde in de kroegen contact met potentiële modellen. Dikwijls poseerde ze ook zelf, naast de kroeggasten die afwisselend lodderig, vrolijk beschonken en vaak vooral uitgelaten, ironisch pronkend met lijf en leden, in de lens kijken. Het duo vergaarde snel bekendheid in het Amsterdamse uitgaansleven, en kwam ook in beeld bij fabrikant Polaroid. Dat schonk hun na een eerste verzoek vijfhonderd printvellen, zodat ze in het vervolg niet één maar twee opnamen per sessie konden maken – ten behoeve van hun eigen archief. Hun eerste expositie vond al al in hetzelfde jaar, 1980, in een galerie plaats.
Het was het jaar van de krakersrellen, van de 30ste april waarop Beatrix tot vorstin werd geïnaugureerd. Het jaar van diepe economische crisis, massawerkloosheid, de hoofdstad in verval. En het was het laatste jaar van de relatief onbekommerde seksuele vrijheid: in 1981 kwamen de eerste alarmerende berichten uit de Verenigde Staten over het dodelijke aidsvirus, dat zich over de wereld zou verspreiden en vooral in de homowereld een spoor van verwoesting zou trekken.
Het maatschappelijk onbehagen en de doem van de Koude Oorlog werpen geen schaduw over de polaroids, tenzij je het in de kroeg gevierde hedonisme als zodanig wilt beschouwen. Maar een vlucht en vermaak in alcohol zijn van alle tijden, dus die typeren 1980 niet per se. Wat dan wel? De kleding, de make-up, de kapsels, de brilmonturen, de mondverzorging en de huidtinten. De interieurs van de kroegen, met hun met rood skai bespannen barkrukken, donkere lambrisering en gebruinde behangetjes. En vooral: de nog alom aanwezige sigaret.
Niets zo tijdgebonden als mode, zo bewijzen Ringma en Miller nog maar eens met hun polaroids, want ook al liepen de klanten van Café Mascotte, Café Zeedijk, de Homolulu Club, club Jazzland en Bar San Francisco met hun couture niet voorop, de alom aanwezige spijkerbroek, de sweaters met V-hals, de shirts met Hawaii-opdruk, jurken met tijgermotief, de snit van de overhemden en de schijnbaar op de afgeronde hoeken van de kijkbuis geïnspireerde reuzenbrillenmonturen vormen samen een orgie van eighties-herkenning.
De mondverzorging getuigt bij alle schaterend opengesperde vrolijkheid van nog sobere tandartsenij – de ‘fietsenrekken’ van voortanden, de schots en scheef geplaatste ivoren wachters en de royale amalgaamvullingen – en de door de zon well done gebruinde huid van crème met factor 3 en 5, in plaats van de nu gangbare tienvoudige bescherming. De meeste mannenlijven waren nog niet onderworpen aan het regime van de sportschool. En Heineken had, gezien de alom aanwezige merknaam op de tap, schuimspatel en bierviltjes, het absolute monopolie op bier.
Ringma en Miller beperkten hun kroegentochten, waarbij ze soms wel honderd polaroids per nacht maakten, geenszins tot het heterovertier te midden van ‘animeermeisjes’ en sekswerkers. Ook de Cascade met zijn mannelijke Turkse klandizie, en travestie- en gaybars behoorden tot hun werkterrein. De polaroids die ze schoten van lhbti’ers hebben dezelfde ongedwongenheid en uitbundigheid als hun meeste andere, maar met de wetenschap dat de aidsepidemie aanstaande was, bekijk je die foto’s toch anders: in het bange vermoeden dat de geportretteerden zonder het te weten misschien aan de rand van de afgrond staan.
Hoe gedateerd en tegelijk in gedragingen tijdloos ook – de menselijke natuur plooit zich naar de grillen van de tijd, maar verandert niet – de polaroids houden ons anno 2023 ook een spiegel voor. Want de houding ten opzichte van de camera is in ruim veertig jaar wezenlijk veranderd.
De modellen van de eighties zijn zich terdege bewust van de camera, maar ze beschouwen die, mede dankzij Ringma’s zachte hand, nooit als een kritisch meekijkend oog. Vergelijk dat met deze tijd: op sociale media spelen de waardering of afkeuring van volgers en virtuele vrienden vaak wel een rol bij het posten van een selfie of groepsportret. Onze ‘analoge’ voorgangers moeten hebben beseft dat ze niet in verlegenheid zouden worden gebracht, omdat de foto niet werd gereproduceerd. Ze waren eigenaar van hun beeltenis, ook al stonden ze die tweede foto af voor het archief van Ringma en Miller. Die spreekwoordelijke overgave is, kijk maar op sociale media, minstens voor een deel verloren gegaan.
Zoveel (groeps)portretten op Facebook en Instagram weerspiegelen het verlangen naar controle over het gepresenteerde uiterlijk. Naar het uitstralen van het hoogste vakantiegenot (als bewijs de wijs- en middelvinger op de bergtop tot een V geheven). En naar de feeststemming aan de eettafel, het gezamenlijk klinken van de glazen met de smartphone plichtmatig vastgelegd door de bediening. Vertrouwde de kroegganger veertig jaar geleden nog op een minimale verspreiding (enigszins ten onrechte, getuige het boek en ook dit artikel), tegenwoordig weet iedereen: bij elke foto van mij kijkt potentieel een heel leger kritische of bewonderende beschouwers mee. Nee, dat komt de spontaniteit niet ten goede.
Bettie Ringma en Marc H. Miller: Selling Polaroids in the Bars of Amsterdam 1980 (tweetalig, in het Engels en Nederlands); 216 pagina’s; Lecturis; € 37,50. Vanaf 15/6.
Vlak voor Bettie Ringma’s overlijden in 2018 organiseerde Galerie Stigter Van Doesburg in Amsterdam een verkoopexpositie van de Amsterdamse polaroids van het duo Ringma en Miller. Met de tentoonstelling en de daardoor opgeroepen publiciteit hoopte het tweetal de belangstelling voor hun archief te wekken bij een museum of verzamelaar. Dat lukte: het Amsterdamse Stadsarchief verwierf de collectie niet veel later.
In de jaren zeventig fotografeerde Bettie Ringma veelvuldig in de vooruitstrevende muziekclub CBGB in New York, de kraamkamer van menig New Yorkse popgroep. In het polaroidboek zijn in een aan Ringma's leven gewijd hoofdstuk onder meer foto’s opgenomen van de piepjonge Talking Heads, nog voordat die hun eerste plaat uitbrachten, van Patti Smith, The Ramones en Deborah Harry. Ook pop-artkunstenaar Andy Warhol, een van de leermeesters van Ringma en Miller, figureert in dat hoofdstuk.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden