Pensioen? Ernest Hemingway had bepaald geen positieve associaties bij dat woord. De Amerikaanse auteur en journalist omschreef het als ‘het lelijkste woord in de taal’.
‘Zijn uitspraak hint op een zeer pessimistische kijk’, zegt psycholoog Susanne Scheibe van de Rijksuniversiteit Groningen. Volgens haar zijn er weinig onderwerpen waar mensen zulke uiteenlopende opvattingen over hebben. De oude dag staat synoniem voor zowel vrijheid als degradatie en lusteloosheid.
Volgens Scheibe valt de pensionering voor de meeste mensen niet tegen, al hangt de uitwerking grotendeels af van je uitgangspositie. ‘Het pensioen kan een aangename periode zijn als je je financieel goed hebt voorbereid en activiteiten ontplooit waar je voldoening uit haalt; reizen, tuinieren, de zorg voor kleinkinderen, vrijwilligerswerk, of zelfs betaald werk na het pensioen.’ Uiteraard moet het qua gezondheid, en met het welzijn van naasten, dan ook meezitten.
Scheibe wijst onder meer naar de Health and Retirement Study, een onderzoek in de VS waarbij zo’n twintigduizend vijftigplussers op gezette tijden aangeven hoe gelukkig en gezond ze zich voelen.
Deze studie onderscheidt ruwweg drie groepen gepensioneerden. De meeste mensen (ongeveer driekwart) genieten van hun oude dag. Een klein deel hiervan (ongeveer een op de twintig) ervaart zelfs veel meer levensgeluk. Denk hierbij vooral aan mensen die een zeer stressvolle of onbevredigende baan hadden. De derde groep meldt een kleine daling in welzijn direct na pensionering, maar de somberheid vermindert in de jaren daarna deels. ‘Met andere woorden: het lijkt er niet op dat veel mensen in een zwart gat vallen als ze met pensioen gaan’, zegt Scheibe.
Maar er zijn ook studies die een somberder beeld schetsen. Zoom je in op een deel van diezelfde Amerikaanse dataset, dan kun je evengoed concluderen dat het voor je gezondheid gunstig is om niet al te vroeg met pensioen te gaan.
Mensen die op hun 65ste stoppen met werken hebben meer kans om in de loop van dat jaar te overlijden dan zestigers die een jaar langer blijven werken. Zelfs als je corrigeert voor socio-economische factoren, levensstijl- en gezondheidsaspecten, blijft er nog een verhoogd risico over van 11 procent. Dat schreven onderzoekers van Oregon State University in 2016 in het tijdschrift Journal of Epidemiology and Community Health.
Welk effect heeft pensionering op de gezondheid en gemoedstoestand in Nederland? Daar is nog weinig over bekend. ‘De aandacht hiervoor is vrij recent. De eerste empirische studies lopen nog’, zegt arbeids- en organisatiepsycholoog Beatrice van der Heijden van de Radboud Universiteit Nijmegen. ‘Het staat vast dat pensionering een ingrijpende gebeurtenis is, zeker als je voor je sociale contacten sterk leunde op je werk. Ging je helemaal op in je werk, en ontleende je daar je identiteit aan, dan moet je al tijdens de laatste loopbaanfase op zoek naar nieuwe passies en levensdoelen. Als je je door dit alles laat overvallen, kan ik me voorstellen dat je in een zwart gat belandt.’
Van der Heijden doet onderzoek naar ‘duurzame loopbanen’. Volgens haar worden ouderen nu nog te makkelijk en vaak ‘uitgerangeerd’ en dat al (ver) voor de pensioengerechtigde leeftijd. ‘Mensen halen nu soms maar met moeite de eindstreep. Zeker als ze geacht worden tot aan hun pensioen hetzelfde werk te blijven doen. We onderschatten het belang van kennisoverdracht.’
Onderzoek wijst volgens Van der Heijden uit dat mensen naarmate ze ouder worden meer affiniteit krijgen met kennisoverdracht. ‘Biedt werknemers die tegen de pensioenleeftijd aanlopen de mogelijkheid om zich daar op te richten. Zo blijft de kennis behouden voor de volgende generatie. Bovendien ervaren ouderen het zelf ook als heel betekenisvol.’
Bijkomend voordeel is dat gepensioneerden nog jaren door kunnen gaan met kennis overdragen, al dan niet in de vorm van vrijwilligerswerk. ‘Het levert je veel op als je maatschappelijk relevant werk blijft doen’, zegt Van der Heijden. ‘Je behoudt een bepaalde routine, je wordt cognitief uitgedaagd, beweegt mogelijk ook meer en doet sociale contacten op. Je moet iets hebben om je bed voor uit te komen.’
Alleenstaande Nederlanders van boven de 65 doen het meeste aan vrijwilligerswerk, gemiddeld 2,5 uur per week. Dat is beduidend meer dan de 1,7 uur gemiddeld voor de Nederlandse bevolking van 12 jaar en ouder.
Het is beter dan duimendraaien of eindeloos achter de buis zitten. Dat laatste doen 65-plussers (vooral oudere heren) ook aanzienlijk meer dan de rest van de bevolking.
In 2016 zaten mannen van pensioenleeftijd gemiddeld 32 à 36 uur per week achter een scherm (vooral tv), becijferde het Sociaal Cultureel Planbureau. Dat is zo’n 50 procent meer schermtijd dan jongere mannen erop na houden, als je computeren voor werk of studie buiten beschouwing laat. Bij oudere dames ging het om ongeveer 25 uur. Onder de gepensioneerden kijken alleenstaande ouderen het meest tv.
Bereid je goed voor op je pensioen, zegt ook Scheibe. ‘Zowel financieel, lichamelijk als sociaal. Investeer in relaties, hobby’s, betaald of onbetaald werk en zorg voor voldoende lichaamsbeweging.’
Mensen die voltijds werkten (mannen zijn in die statistieken oververtegenwoordigd) lopen het meeste gevaar om van een koude kermis thuis te komen. Het hele concept van non-stop vrije tijd vergt bij hen de meeste gewenning. Daarbij komt dat ze de jaren ervoor minder tijd hebben gehad om te investeren in hobby’s en relaties buiten het werk. ‘Je moet leren omgaan met vrije tijd’, vat Van der Heijden samen.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden