Onder de brandende zon wappert een zee van Poolse en Europese vlaggen. De demonstratie is zondag nog niet eens begonnen of de straten puilen al uit. ‘We protesteren tegen de regering, de manier waarop ze het land besturen’, zegt de 35-jarige Irmina uit Warschau, gekleed in een vrolijke zomerjurk. ‘De rechtsstaat, vrouwenrechten, lhbti’ers, het economisch beleid. Er zijn wel twintig redenen om de straat op te gaan. We moeten laten zien dat we het er niet mee eens zijn.’
Die boodschap kwam zondag aan in Warschau, bij het grootste protest in decennia. 4 juni is een symbolische dag: op deze datum vonden in 1989 de eerste gedeeltelijk vrije verkiezingen plaats, die het einde van het communisme inluidden. Nu springen Polen opnieuw in de bres voor de democratie, zeggen demonstranten. ‘Mamy dość’, scandeerde de menigte, ‘We hebben er genoeg van.’
De organisatoren van de mars, de Poolse oppositie, schatte in de namiddag dat een half miljoen mensen uit alle windstreken van Polen zijn komen opdagen. Lagere schattingen kwamen uit op 300 duizend betogers. Ze demonstreerden voor ‘vrijheid, verscheidenheid en democratie’ en vooral: tegen de huidige regering. Voor Bartosz (25) en Nikola (26), een jong stel uit Toruń, is het de eerste keer dat ze de straat op gaan. ‘Veel jonge mensen zijn het oneens met de regering, maar dat moeten we ook laten zien.’
Over de auteur
Arnout le Clercq is correspondent Centraal- en Oost-Europa voor de Volkskrant. Hij woont in Warschau.
De mars komt uit de koker van Donald Tusk, leider van Polens grootste oppositiepartij Burgerplatform. Het leek aanvankelijk vooral een partijbijeenkomst te worden. Maar deze week groeide het momentum voor een massale demonstratie. President Andrzej Duda ondertekende een wet die onderzoek naar ‘Russische invloeden’ in Polen sinds 2014 mogelijk maakt. De onderzoekscommissie krijgt verregaande bevoegdheden. Zo kan ze in het huidige wetsontwerp politici voor een periode van tien jaar verbieden een publieke functie uit te oefenen.
Volgens critici heeft de wet een ander doel: vlak voor de verkiezingen dit najaar politieke tegenstanders onschadelijk maken. Ze doopten de wet ‘Lex Tusk’, naar de leider van Burgerplatform op wie de regering het zou hebben voorzien. De verontwaardiging was ver over de grenzen te horen: zowel de EU als de Verenigde Staten veroordeelden de nieuwe wet scherp. Een journalist van dagblad Rzeczpospolita suggereerde in een artikel dat Polen alle krediet dat het met de steun aan Oekraïne heeft opgebouwd, in één keer had verspeeld.
Duda bond in en stelde voor met enkele wijzigingen de angel uit de wet te halen. Zo verandert de tienjarige ban voor politici in een ‘advies’ dat ze ‘ongeschikt zijn voor publieke functies’. Critici zijn niet overtuigd. ‘Er is nog steeds een duidelijke intentie van de regering om in te grijpen in het democratisch proces’, zegt Wojciech Przybylski, voorzitter van Poolse denktank Res Publica. De 45-jarige Wojtek is dat met hem eens. Net als veel andere geïnterviewde demonstranten wil hij niet met zijn achternaam in de krant, omdat hij bang is in problemen te raken op zijn werk.
Een week geleden, na ondertekening van de wet, besloot hij naar de mars te komen. ‘We moeten tonen dat Polen een land van vrijheid is, dat ons kiesrecht niet kapot kan worden gemaakt.’ Vrije verkiezingen zijn onmogelijk met deze wet, denkt hij. ‘De regering krijgt te veel macht.’ Even verderop loopt een man voorbij met een protestbord: ‘Bedankt meneer de president, u heeft me overtuigd dat ik vandaag hier moet zijn.’
De demonstranten zit meer dwars dan enkel de ‘Lex Tusk’. ‘Het was het puntje op de i van onze regering’, zegt de 56-jarige Ewa over de wet. Uit haar rugzak steken een Pools en een Europees vlaggetje. ‘Maar elke grens is al lang geleden overschreden.’ Ze demonstreert regelmatig. Protesten haalden afgelopen jaren weinig uit, maar Ewa is optimistisch. ‘Natuurlijk kan een protest als dit verandering teweegbrengen. Anders kun je net zo goed thuisblijven.’
De herinnering aan 1989 is alomtegenwoordig. Lech Wałęsa, toenmalig boegbeeld van vakbondsbeweging Solidarność, geeft ook act de présence. Ewa denkt terug aan die tijd: ‘Ik was toen student. Het was prachtig, er was zo veel solidariteit in Polen. We hebben veel bereikt in de jaren daarna, het zou zonde zijn om dat allemaal te verliezen.’
Demonstranten zitten ook met hun gedachten bij de volgende verkiezingen, die in oktober of november plaatsvinden. Voor de oppositie is de massale opkomst een opsteker. Afgelopen maanden slaagde ze er niet in zich te profileren, gekibbel tussen grootste partij Burgerplatform en kleinere partijen voerde de boventoon. Na de ‘Lex Tusk’ zetten de partijen hun onenigheid in de koelkast: de gehele oppositie kwam opdagen. ‘Wij zijn hier om te laten zien dat niemand ons kan verdelen en vernietigen, want we dragen Polen in ons hart’, zei Tusk.
Of het momentum van deze zondag behouden blijft, valt te bezien, zegt Przybylski. ‘Het is een belangrijke demonstratie, maar ze heeft misschien geen langdurig effect op de politieke dynamiek in Polen. Ik zou eerst voorzichtig en daarna pas optimistisch zijn.’ De berichtgeving van regeringsmedia kan de boodschap van de bijeenkomst bijvoorbeeld verdraaien. Publieke omroep TVP suggereerde dat de oppositie Russische belangen verdedigde, verder zweeg ze de massademonstratie zo veel mogelijk dood.
Dat mag de pret niet drukken bij de deelnemers aan de mars. Er hangt een vrolijke sfeer, hoewel bewegen soms uiterst lastig is in de overvolle straten. Mensen nemen selfies en laten hun vlaggen wapperen. ‘Ik was tot tranen toe geroerd toen ik de metro uitliep en zo veel mensen zag’, zegt de 52-jarige Jolanta Szczepaniak, die de kleinere oppositiepartij Polska 2050 steunt. Afgelopen jaren zag ze het land ingrijpend veranderen. ‘Sinds PiS regeert, is er zoveel haat. We leefden in een gouden tijd en straks is alles kapot. Polen moet een democratisch land blijven.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden