Een speciaal team van de Belastingdienst heeft in twee decennia tijd 5 miljard euro geïncasseerd aan geld dat Nederlanders in het buitenland hadden verstopt. Reden voor een feestje? ‘We zien steeds complexere constructies om vermogen in het buitenland te verhullen.’
Ruim twintig jaar na de oprichting heeft het zogenoemde programma Verhuld Vermogen van de Belastingdienst 5 miljard euro binnengehaald aan ontdoken belasting, boetes en rente. Het begon met een bescheiden 100 duizend euro in het jaar van oprichting, 2001. Daarna braken de gouden tijden aan en stroomden er soms honderden miljoenen per jaar binnen – vooral een kleine tien jaar geleden, door een gunstige regeling voor spijtoptanten.
‘Zwartspaarders’ werden ze vroeger genoemd, de landgenoten die met een koffer vol bankbiljetten naar Luxemburg reden om hun vermogen voor de fiscus te verstoppen. Maar na het eind van het bankgeheim daar – en in landen als Zwitserland – is het voortdurende gevecht tussen de belastinginner en de belastingontwijker in heel nieuwe sferen beland. Enerzijds wisselen fiscale diensten veel meer financiële informatie uit. Anderzijds ontstond er een oerwoud aan offshorebedrijven waarin kapitaal onzichtbaar en belastingvrij kan worden rondgepompt. En dan is er ook nog de opkomst van de cryptocurrency.
Over de auteurs
Marc van den Eerenbeemt is economieredacteur voor de Volkskrant en schrijft onder meer over de woningmarkt en vastgoed. Wilco Dekker schrijft als economieredacteur onder meer over grote bedrijven, ongelijkheid en lobby.
Het werk is inmiddels complexer dan in de beginjaren, erkent programmamanager Frans van Krieken (66) van de Belastingdienst in een vergaderkamer in Utrecht, kortstondig gehuurd voor de gelegenheid. De teamchef kan beschikken over zo’n tweehonderd medewerkers. Die lopen aan tegen ‘steeds geraffineerder opgezette internationale juridische constructies. Die zijn vaak lastig te doorgronden.’
Soms is er meevaller nodig om de code te kraken. ‘Zo kregen we bijvoorbeeld eens via de Fiod de administratie van een aanbieder van ‘agressieve’ belastingconstructies in handen. Die liet niet alleen een reeks schimmige vennootschappen in het buitenland zien. Het maakte ook duidelijk welke Nederlandse belastingplichtige zich door die constructie dacht te kunnen verstoppen voor de Belastingdienst.’
Vaak is het handiger om de zaak om te draaien, merkten ze bij het team. ‘Kijk eens niet naar de hele constructie, maar naar bestedingen. We zien bijvoorbeeld dat er in Nederland veel geld wordt uitgegeven met een zogenoemde debet-creditcard op naam van zo’n buitenlandse vennootschap. Er wordt onder meer een auto gekocht. Bij een vermoeden van verhulling kijken we bij die dealer in de administratie. Dan heb je een naam te pakken en kunnen wij die persoon aanspreken op zijn uitgaven en mogelijk verhuld vermogen.’
De opkomende, ondoorzichtige wereld van de digitale valuta is vooralsnog een nog moeilijker jachtterrein. De Belastingdienst is daarin vooral aangewezen op zelfmelders; belastingplichtigen die hun vermogen in bitcoins, ethereum of andere cryptomunten eigener beweging opnemen in hun belastingaangifte. Soms gebeurt dat achteraf, als spijtoptant, bij het team Verhuld Vermogen. ‘Dat heeft ons al tientallen miljoenen euro’s opgeleverd’, aldus Van Krieken.
‘Wij verheugen ons op de Europese richtlijn die de aanbieders van cryptodiensten verplicht de identiteit en het bezit van hun gebruikers te delen met de belastingdiensten. Die richtlijn komt eraan. Dat is een doorbraak. Dus bij deze: geef je digitale bezit alsnog gewoon aan. Dan heb je straks geen probleem.’
En er komt ook nog iets anders aan, zegt Van Krieken. Via een internationaal samenwerkingsverband loopt er een kennisproject rond het verstoppen van vermogen in kunst. ‘We werken nu aan een model om ook kunsteigendom beter in beeld te krijgen. Want transparantie over de eigendom van vaak waardevolle kunstwerken is er niet.’
‘Soms wordt gedacht dat we met dit soort grote informatielekken het geld bijna voor het oprapen hebben. Bestanden als de Panama Papers, de Pandora Papers en de Dubai Leaks geven inzicht in talloze internationale constructies. Uitgedrukt in euro’s is het resultaat echter niet zo schokkend. Je zult nog altijd voor de rechter duidelijk moeten maken dat er sprake is van belastingontduiking. Daar is veel meer voor nodig dan een plaatje van een kerstboom van vennootschappen. De opbrengst zit hem vooral in een verandering in het bewustzijn van mensen: ‘Jongens, je loopt uiteindelijk tegen de lamp. Dus begin er maar niet aan.’’
‘We horen van mensen dat ze echt opgelucht zijn van hun melding. Een rein geweten scheelt slapeloze nachten. Je haalt een steen van je maag. Dat geldt ook voor het risico alsnog ter verantwoording te worden geroepen. Want daar krijg je dan toch behoorlijk last mee. Dan komt er een proces op gang dat veel tijd, geld en energie gaat kosten.’
De vriendelijke inkeerregeling van zo’n tien jaar geleden bestaat niet meer. Toen konden zelfmelders alsnog boetevrij aan hun belastingplicht voldoen. Ruim 30 duizend Nederlanders droegen toen alsnog ruim 2 miljard euro af aan de fiscus. Zij konden vervolgens vrij beschikken over hun kapitaal, bijvoorbeeld ter voorbereiding van de overdracht van hun vermogen aan hun kinderen.
De circa 450 vrijwillige melders per jaar van nu kunnen wel altijd een boete verwachten. Die geldstraf kan worden gematigd als mensen zich vrijwillig melden of – als zij toch gepakt zijn – volledig meewerken aan een onderzoek. De boete kan ook worden verhoogd, waarschuwt Van Krieken. ‘Bijvoorbeeld als mensen heel bewust gekozen hebben voor verhullen. Of als er een patroon zichtbaar is van herhaling van verhullingstechnieken. Dat is van belang, want de groep die nu nog bezig is met dit soort praktijken is hardnekkiger en moeilijker te vinden. Men heeft ook vaker verfijnde constructies opgezet.’
‘Meer capaciteit zou meer opbrengst moeten genereren, al komen er steeds meer uitdagingen op ons pad, zoals het doorgronden van digitaal bezit in de vorm van bijvoorbeeld NFT’s (virtuele eigendomscertificaten, red.). Maar uiteindelijk gaat het ons niet om de euro’s. Het gaat vooral om gedragsbeïnvloeding. Op een feestje zeg je nu minder makkelijk dan tien, twintig jaar geleden dat je de Belastingdienst een pootje hebt gelicht. Dat is een bredere maatschappelijke ontwikkeling natuurlijk, waar we blij mee zijn. Maar het helpt natuurlijk ook als een aantal mensen dat daar anders over denkt uiteindelijk toch op het matje moet komen.’
Wat zegt een opbrengst van 5 miljard euro (waarvan in de laatste vier jaar gemiddeld 250 miljoen euro per jaar) over hoeveel geld Nederlanders in het buitenland hebben verstopt voor de fiscus? Het maakt vooral duidelijk hoeveel het programma Verhuld Vermogen bijdraagt aan de schatkist. Hoeveel vermogen Nederlandse belastingplichtigen hebben gestald in het buitenland, buiten de greep van de fiscus, blijft een dark number. Er is sowieso nog een flink aantal landen dat niet meewerkt aan CRS; de gestandaardiseerde gegevensuitwisseling tussen (inmiddels zo’n honderd) belastingdiensten.
Of het team met die opbrengst van 5 miljard euro een succes is, is moeilijk in te schatten, vindt Arnold Merkies van Tax Justice Nederland, een organisatie voor een eerlijk belastingsysteem. ‘Vergelijk het met een grote drugsvangst in de haven van Rotterdam. Is de drugsbestrijding daarmee een succes? Of zegt het vooral dat het in de drugssmokkel gaat om grote hoeveelheden?’
Wat betreft zwart vermogen neigt Merkies naar het laatste. ‘Je weet dat vermogens de laatste jaren sterk gegroeid zijn. Ook weten we dat juist grote vermogens vaak buiten de greep van de fiscus blijven.’
Hoogleraar belastingrecht Diana van Hout ziet wel dat eenvoudige belastingontwijking of -ontduiking een stuk lastiger is geworden. ‘Vroeger reed je heel simpel met een tas met contanten de grens over en gaf je die af bij een bank. Door maatregelen als de opheffing van het bankgeheim en de uitwisseling van informatie tussen belastingdiensten is dit allemaal veel moeilijker geworden. Anderzijds zijn er nieuwe mogelijkheden bijgekomen om geld te verstoppen, zoals in digitale valuta.’
Zij waarschuwt wel: ‘Als je gepakt wordt, dan word je goed gepakt. De fiscale boetes kunnen gigantisch zijn, tot 300 procent van het verschuldigde bedrag aan belasting, plus rente.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden