N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Democratie
Dit is het dagelijkse commentaar van NRC. Het bevat meningen, interpretaties en keuzes. Ze worden geschreven door een groep redacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur. In de commentaren laat NRC zien waar het voor staat. Commentaren bieden de lezer een handvat, een invalshoek, het is ‘eerste hulp’ bij het nieuws van de dag.
Elke vier jaar is het een ongemakkelijk, en in de kern ondemocratisch ritueel. Leden van de pas gekozen Provinciale Staten kwamen afgelopen week in hun provinciehuizen bijeen om te stemmen over de samenstelling van de Eerste Kamer. Deze maand wordt de nieuwe Eerste Kamer beëdigd. De Statenleden zijn gekozen in een verkiezing die over provinciale thema’s ging, of moest gaan. Maar in werkelijkheid heeft de kiezer zo ook de nationale politiek beïnvloed. De Eerste Kamer, in 1815 in het leven geroepen „teneinde alle overijling in de raadplegingen te voorkomen, en in moeilijke tijden aan de driften heilzame palen te stellen”, is een politiek orgaan geworden dat steeds meer op de Tweede Kamer is gaan lijken. Met alle ruimte voor coalitiebelangen, achterkamerdeals en politieke spelletjes. Dat is misschien moeilijk te voorkomen, maar op zijn minst zou nagedacht moeten worden over manieren om iets te doen aan het archaïsche systeem van getrapte verkiezingen. Een Statenlid dat namens GroenLinks in Zuid-Holland was verkozen, legde de zwakte van het systeem bloot. Zij stemde niet op haar eigen partij, maar op Volt. Die stem was duur: het kost GroenLinks een zetel in de Eerste Kamer. Het Statenlid, Debora Fernald, zei dat ze niet wist dat haar stem gevolgen had voor de Eerste Kamer. Haar stem doet geen recht aan de wens van de kiezer.
Dit is het dagelijkse commentaar van NRC. Het bevat meningen, interpretaties en keuzes. Ze worden geschreven door een groep redacteuren, geselecteerd door de hoofdredacteur. In de commentaren laat NRC zien waar het voor staat. Commentaren bieden de lezer een handvat, een invalshoek, het is ‘eerste hulp’ bij het nieuws van de dag.
Maar alleen naar haar wijzen is niet terecht. Veel partijen hebben de afgelopen weken driftig onderhandeld en gemanipuleerd om restzetels, om zo de verdeling in de senaat zo gunstig mogelijk te laten verlopen. Het leidde tot bizarre taferelen, bijvoorbeeld toen de coalitie probeerde het verlies te beperken. Statenleden van D66 stemden op de VVD, waarna VVD’ers weer op het CDA en de ChristenUnie stemden. Deze afstemming was nodig omdat D66’ers weer niet direct op CDA’ers wilden stemmen. Het mag, maar met vertegenwoordigende democratie heeft het niets te maken.
De Eerste Kamer is een machtig orgaan in de democratie, en het gewicht is de laatste jaren alleen maar toegenomen. De Eerste Kamer is al decennia niet meer de plek waar vooral aan constitutionele toetsing wordt gedaan. De politieke verhoudingen tellen. De coalitie van Rutte IV (VVD, D66, CDA en ChristenUnie) heeft bovendien bij lange na geen meerderheid, en moet ieder wetsvoorstel en iedere begroting langs de oppositie loodsen. De afgelopen vier jaar was dat moeilijk door de monsterzege van FVD bij de verkiezingen van 2019. Samenwerking met deze partij bleek vrijwel onmogelijk. Voor politieke compromissen was er hoofdzakelijk één route: over links, via PvdA en GroenLinks. In ruil voor harde toezeggingen steunden deze partijen het kabinetsbeleid van Rutte III en Rutte IV vrijwel altijd. Dat maakte ze tot officieuze coalitiepartners. De Statenverkiezingen van dit jaar hebben voor een andere situatie gezorgd: Rutte kan nog steeds linksom, maar heeft nu ook de mogelijkheid zaken te doen met BBB, dat met zestien zetels de grootste partij in de Eerste Kamer wordt. Hoewel de coalitie flink verloren heeft ten opzichte van 2019, acht zetels, is dat een tactisch voordeel. Toch lijkt de verzwakte coalitie niet heel gerust op de toekomst. Oppositiepartijen verdachten Rutte IV ervan omstreden wetsvoorstellen nog snel even door de Eerste Kamer te loodsen nu de oude senaat er nog zit: zowel de pandemiewet als de pensioenwet is op de valreep nog aangenomen. De haast was onmiskenbaar, en het maakte opnieuw zichtbaar hoe politiek de Eerste Kamer is geworden. Maar staatsrechtelijk waren de stemmingen zuiver.
Politiek strategisch gedrag als dit is meer een symptoom van het probleem dan het probleem zélf. Als de Eerste Kamer gepolitiseerd is, gaan partijen zich daarnaar voegen. De rol van de Eerste Kamer zou, zoals minister Donker Curtius in 1848 zei, eerder het voorkomen van het kwaad dan het stichten van het goede moeten zijn. Vrij vertaald: de Eerste Kamer zou zich beter vooral kunnen bezighouden met een stevige toetsing van de kwaliteit van wetgeving dan met het overdoen van het werk van de Tweede Kamer. Daar is veel werk te verrichten. De Raad van State waarschuwt elk jaar voor de verslechtering van de kwaliteit van wetten. Ondanks het grote politieke belang ademt de Eerste Kamer de sfeer van folklore. De senaat wordt op een niet-transparante manier gekozen, en bestaat uit parttime politici die bovendien vaak direct belang hebben bij de kwestie waar ze over stemmen. Zo stemde de Eerste Kamer deze week in met een grote hervorming van het pensioenstelsel, terwijl vier senatoren betrokken zijn bij een pensioenfonds. Soms voerden zij er zelfs het woord over. Een fundamenteel debat over de rol van de Eerste Kamer is al jaren niet meer gevoerd, en dat is een democratisch gemis.
U kunt ons via dit formulier informeren over taalfouten of feitelijke onjuistheden, dat stellen wij zeer op prijs. Berichten over andere zaken worden niet gelezen.
Source: NRC