Opnieuw was het deze week raak: in de Straat van Gibraltar vielen orka’s een zeilboot aan. Het roer raakte flink beschadigd, de boot dreef stuurloos over zee totdat de Spaanse reddingsdienst uitrukte en de opvarenden in veiligheid bracht.
Het viel nog mee, deze keer. Drie zeilboten werden al zodanig toegetakeld door de orka’s dat ze zonken, daar in de Atlantische Oceaan rond het Iberisch Schiereiland. Veel vaker raakten er vaartuigen beschadigd. De opvarenden kwamen tot nu toe steeds met de schrik vrij.
Over de auteur
Maartje Bakker is wetenschapsredacteur van de Volkskrant en won voor haar werk een AAAS Kavli Science Journalism Award, een grote internationale competitie voor wetenschapsjournalisten. Eerder werkte ze op de politieke redactie en was ze correspondent in Spanje, Portugal en Marokko.
Het curieuze gedrag van de orka’s begon plotseling, in 2020. In het begin waren slechts een paar dieren betrokken bij de charges op de boten, maar het gedrag heeft zich als een olievlek over de populatie verspreid.
De grote vraag is natuurlijk: waarom? Is dit de wraak van de natuur, in de vorm van een van de machtigste zeezoogdieren, op de mens? Een symbolische daad van verzet?
Zeker is dat orka en mens in de Straat van Gibraltar veelvuldig in elkaars vaarwater zitten. Ze komen tegelijkertijd naar de regio om blauwvintonijn te vangen: in het voorjaar en de zomer.
Door overbevissing is de tonijn echter steeds schaarser geworden. Daarnaast hebben de orka’s last van de drukke scheepvaart en het lawaai dat de mens produceert. Dat bemoeilijkt het opsporen van de tonijnen tijdens de jacht.
Het gevolg is dat de subpopulatie van Iberische orka’s nog slechts bestaat uit 35 exemplaren. De orka’s staan op de Rode Lijst als ernstig bedreigd. Volgens biologen waren het er vroeger meer, maar hoeveel precies, dat weet niemand. ‘We weten wel dat de orka’s in de Romeinse tijd ook in de Middellandse Zee rondzwommen’, zegt Alfredo López, een Spaanse orka-onderzoeker. ‘Dat is nu allang niet meer zo.’
Sommige orka’s uit de subpopulatie hebben zichzelf in deze omstandigheden een nieuwe truc aangeleerd: ze plukken de tonijnen van de lange lijnen die door beroepsvissers worden gebruikt. Zo scharrelen ze gemakkelijk hun kostje bij elkaar, maar de keerzijde is dat ze er verwondingen bij kunnen oplopen: enerzijds doordat ze verstrikt raken in het vistuig, anderzijds doordat vissers soms agressief reageren wanneer ze een concurrent zien opduiken. Volgens wetenschappers lopen de orka’s dikwijls snijwonden op, en zelfs amputaties van de vinnen zijn al gezien.
‘Het gedrag van de orka’s kan zijn veroorzaakt door een traumatische ervaring’, denkt López. ‘Misschien kwam er een vast te zitten in de vislijnen. Die orka wilde die nare gebeurtenis niet nog eens meemaken en is gaan proberen langsvarende boten te stoppen. Niet uit wraak dus, maar uit zelfverdediging.’
Toch werpen López en zijn collega’s in een wetenschappelijk artikel in Marine Mammal Science ook een andere hypothese op: de interacties met de zeilboten zouden het gevolg kunnen zijn van ‘de natuurlijke nieuwsgierigheid van deze dieren’.
De orka’s lijken zich vooral te richten op het roer, en dat is geen toeval, opperde orka-onderzoeker Ruth Esteban al in 2020. ‘Soms slagen ze erin daarmee de hele boot te bewegen. Als ze zien dat ze zoiets groots kunnen besturen, vinden ze dat misschien wel indrukwekkend.’
Het lijkt Jeroen Hoekendijk, die zeezoogdieren bestudeert aan het Koninklijk Nederlands Instituut voor Onderzoek der Zee, niet de meest waarschijnlijke verklaring. ‘Het levert de orka’s niet veel positiefs op om tegen de boten aan te zwemmen’, zegt hij. ‘Integendeel, ze kunnen zich erdoor bezeren.’ Hij houdt het dus op een aversie tegen boten, mogelijk veroorzaakt door een verwonding of aanvaring.
Voor López is het nog geenszins een uitgemaakte zaak. ‘Het kan best spelgedrag zijn’, zegt hij. ‘Temeer omdat er vooral jonge orka’s bij de acties tegen de boten betrokken zijn. Misschien is een van hen ermee begonnen, en hebben de andere het dier geïmiteerd. Als dat onwaarschijnlijk lijkt: vergelijk het maar met adolescenten die iets kapotmaken op straat, zonder zelf eigenlijk goed te weten waarom.’
Als hij moet speculeren, denkt López dat beide theorieën kloppen. ‘Misschien is een volwassen dier dat iets ergs had meegemaakt hiermee begonnen. En zijn de jongeren er vervolgens mee doorgegaan. Zo werd het iets cultureels, iets dat typisch is voor een bepaalde familie.’
Zeker is dat orka’s gemakkelijk van elkaar kunnen leren. ‘Vaak begint dat bij de matriarch, de oma, die de groep leidt’, weet Hoekendijk. ‘Zij bepaalt wat er gebeurt en de jongeren volgen haar. Zo komt het dat iedere groep orka’s zijn eigen specifieke gedrag heeft. De ene groep jaagt zeeleeuwen het strand op om ze te verorberen, de andere wipt zeehonden van ijsschotsen. Dat begint altijd met kopieergedrag van de matriarch.’
Als dit een spel van de orka’s is, dan lijkt er onder booteigenaars weinig animo om mee te spelen. In de Facebook-groep Orca Attack Reports raden zeevarenden elkaar aan om de dieren te verjagen met emmers vol zand, met piepende apparaatjes of zelfs onderwaterrotjes.
Zo staat het er dus voor: de 35 laatste orka’s, tegen de mens die zijn overmacht nog maar eens wil bevestigen.
Het leidt bij Alfredo López tot een overdenking. ‘Vooral zeilboten zijn tot nu toe beschadigd door de orka’s. Maar waarom moet iedereen eigenlijk met zo’n fragiele boot de zee op? Het roer is een heel delicaat ding, het kan zo afbreken, en dan loopt het water de boot in. Dáárom zijn die drie boten gezonken. Robuustere boten hebben veel minder te duchten van de orka’s.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden