Het leven van Kaija Saariaho, de vermaarde Fins-Franse componist die vrijdag is overleden, was een voortdurende zoektocht: naar zichzelf, naar het wezen van klank, naar de rust om te componeren. Ze was een geboren buitenstaander, vond ze zelf, maar de internationale muziekwereld overlaadde haar met opdrachten en eerbetoon. Ze stierf thuis in Parijs, op 70-jarige leeftijd, aan de gevolgen van een agressieve hersenkanker.
Kenners konden erover twisten: wie was ’s werelds belangrijkste componerende vrouw? De Russin Sofia Goebaidoelina, inmiddels 91. Of toch Kaija Saariaho, de frêle Finse met het rossige haar, die zonder poeha haar plek vond in het mannenbolwerk van de modern-klassieke muziek?
Als kind had ze het gevoel er niet helemaal bij te horen. Haar ouders waren onmuzikaal, maar bij Saariaho wolkten de ganse dag klanken door het hoofd. ‘Kan het kussen niet uit?’, vroeg ze als ze weer eens niet kon slapen.
Over de auteur
Guido van Oorschot schrijft sinds 2000 voor de Volkskrant over klassieke muziek en opera. Hij maakt ook de maandelijkse podcast Klassieke klets.
Vanaf haar 6de kreeg ze vioolles, later ook pianoles, op een instrument dat haar moeder via de kapper had geregeld. Waardeloze lessen, zei Saariaho (spreek uit: Sááriaho) tegen de Volkskrant. ‘Mijn ouders hadden geen idee! Het prachtige muziekschoolsysteem van nu bestond nog niet in Finland. Ik denk dat daar een bron van mijn onzekerheid ligt.’
Even joeg ze een romantische droom na: als kerkorganist neerstrijken in een Fins dorp. Of toch liever grafisch ontwerper worden? Rond haar 20ste zat ze in de put. ‘Ik kreeg het afschuwelijke gevoel dat mijn leven verknoeid was. Tegelijkertijd wilde ik zó hartstochtelijk graag componeren – ik móést de stap wagen.’
Ze klopte aan bij de Sibeliusacademie, het gerenommeerde conservatorium van de Finse hoofdstad Helsinki. Na vier jaar te zijn gekneed in klassieke en moderne compositietechnieken, trok ze naar Freiburg in Duitsland. Tot haar docenten behoorde de Brit Brian Ferneyhough, roemrucht schepper van complexe partituren. Melodieën, herkenbare ritmiek; alles wat zweemde naar vroeger werd Saariaho afgeleerd.
In 1982 ging ze naar Parijs. Ze had een gevoel van thuiskomen bij Ircam, het befaamde instituut voor klankonderzoek dat was opgericht door de Franse avant-gardist Pierre Boulez. Saariaho pelde tonen af, dook in frequentiegrafieken, experimenteerde met elektronica, manipuleerde geluid per computer.
Toch werd technologie voor haar geen fetisj. Ze hielp hooguit bij het vangen van de klanken die ze in haar hoofd had. Of zag en rook, want muziek zat in al haar zintuigen. Het materiaal van een vroeg succeswerk, Lichtbogen (1986), vond ze in een elektronisch uiteengerafelde cellotoon; de inspiratie kwam van mysterieus flikkerend noorderlicht.
Als dertiger concentreerde ze zich op de geleidelijke transformatie van klank. Steeds vaker staken andere muzikale elementen de kop op. Eind jaren tachtig voelde ze dat stilte moest introduceren. ‘Vraag me niet waarom, het werd regelrechte noodzaak.’ Ook kreeg ze behoefte aan een meer uitgesproken ritmisch karakter, al moest ze ervoor in gevecht met zichzelf.
Voor haar eerste opera raakte ze opnieuw in een worsteling. ‘Ik vond dat mijn muziek ver verwijderd was van het soort expressie dat opera vereist.’ Toch sloeg L’amour de loin (‘Liefde van ver’) internationaal aan. Groeiend succes betekende ook groeiende drukte. Steeds vaker moest Saariaho naar een prijsuitreiking of de plechtigheid rond een eredoctoraat. Volgens een Britse krant was ze ‘Finlands belangrijkste exportproduct na Nokia’.
Als haar tweede opera Adriana Mater niet net was voltooid, zei ze in 2005 tegen de Volkskrant, had ze nooit ingestemd met een interview. Saariaho deed open in een klein Parijs’ appartement, om de hoek bij het Centre Pompidou. Ze liep op blauwe badstof sokken, een en al bescheidenheid.
‘Ik vind het vervelend om op bijna elk interviewverzoek nee te zeggen. Terwijl je weet dat men oprecht is geïnteresseerd. Daarover heb ik weleens een slecht geweten. En toch is het de enige manier. Ik wil langzaam kunnen werken en vermijden dat ik mezelf herhaal.’
Steeds vaker klonk haar muziek ook in Nederland. Pierre Audi, de regisseur die jarenlang De Nationale Opera en het Holland Festival leidde, was fan. Na L’amour de loin programmeerde hij het operatweeluik Only the Sound Remains. In 1996 en 2021 stond ze centraal op het Bossche festival November Music. In 2011 was er een Saariaho Festival in Den Haag. Een Volkskrant-recensent hoorde er samenklanken die gonsden en vibreerden dat het een aard had, plus ‘verkenningen van hars en knars’ in een strijkkwartet.
Sommigen vonden Saariaho’s muziek statisch. Anderen lieten zich betoveren door poëzie en zindering. Misschien wel haar grootste triomf beleefde Saariaho in 2021 in Aix-en-Provence, Zuid-Frankrijk. Voor het befaamde muziektheaterfestival schreef ze, naar nu blijkt, haar laatste opera. Innocence behelst de nasleep van een schietpartij op een middelbare school. Uit de noten sprak dreiging en trauma.
Onvergetelijk was de ruw-zachte Finse volkszang die Saariaho in de keel legde van een vermoord meisje. Niks elektronica, pure expressie. Na lange omzwervingen was Kaija Anneli Saariaho terug bij de bron.
Dit najaar, in oktober, komt Innocence naar De Nationale Opera in Amsterdam. In augustus, in Helsinki, klinkt de première van haar laatste stuk Hush, een concert voor trompet en orkest. Plotseling zijn het beladen optredens.
‘Ik ben een geboren buitenstaander. Ik ervaar altijd spanningen tussen mijn innerlijk en de buitenwereld’.
‘Ik denk dat mijn twee kinderen me hebben behoed voor menige depressie. Het is goed om naast de muziek nog iets anders in het leven te hebben.’
‘Het is raar. Je werkt jaar in jaar uit. Je techniek en je innerlijk oor worden steeds vaardiger en scherper, en toch blijft het ultieme van muziek, dat wat haar zo mooi maakt, een raadsel.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden