Luiz Inácio Lula da Silva versloeg eind oktober president Jair Bolsonaro en de wereld slaakte een zucht: de Amazone was gered. Tijdens zijn inauguratie op 1 januari betrad de linkse politicus het presidentieel paleis arm in arm met Kayapo-leider Raoni Metuktire. De boodschap: het Amazonewoud en zijn bewoners zijn veilig bij mij.
Maar vijf maanden later ontwaken Lula’s aanhangers ruw uit hun roes. Bolsonaro blijkt nog niet geheel verslagen. Lula (77), opnieuw president van het grootste land van Latijns-Amerika, beleefde een rampzalige week. Het ervaren staatshoofd, dat wordt geroemd om zijn politieke lenigheid, kreeg in het parlement klap na klap uitgedeeld door de geestverwanten van zijn voorganger.
Over de auteur
Joost de Vries is correspondent Latijns-Amerika voor de Volkskrant. Hij woont in Mexico-Stad. De Vries werkte eerder op de economische en politieke redactie.
Het Huis van Afgevaardigden (het lagerhuis van het Braziliaanse Congres) stemde dinsdag voor het substantieel inperken van inheemse landrechten. 283 van de 513 parlementariërs drukten de omstreden wet erdoor. Een dag later liet hetzelfde machtsblok, bestaande uit opportunistische centrumpolitici, conservatieve bolsonaristen en de machtige landbouwfractie, Lula met de schrik vrijkomen: zijn regeringsindeling met 37 ministeries werd op het nippertje gered van ontmanteling.
Per 1 juni verliep de ‘voorlopige’ indeling die Lula bij zijn aantreden presenteerde. Zonder instemming van het parlement zou zijn regering terugkeren naar de 23 ministeries van Bolsonaro. Om dat te voorkomen, zegde de president ter elfder ure 1,7 miljard real (ruim 300 miljoen euro) toe aan het parlement – overheidsbudget waarmee de volksvertegenwoordigers programma’s kunnen bekostigen voor hun (regionale) achterban.
Maar Lula betaalde een nog veel grotere immateriële prijs: de parlementariërs dwongen de twee groene boegbeelden van zijn kabinet, milieuminister Marina Silva en minister voor inheemse volkeren Sônia Guajajara, om belangrijke bevoegdheden af te staan aan andere ministeries.
Met ontsteltenis keken linkse Brazilianen deze dagen naar het machtsvertoon van het anti-milieu- en pro-landbouwkamp. Hun president stond plots met zijn rug tegen de muur. Hij leek haast vergeten dat de bolsonaristen tijdens de verkiezingen in oktober óók goede zaken deden: Bolsonaro verloor nipt het presidentschap, maar zijn geestverwanten rukten op in het Congres. Lula zag zich genoodzaakt door het stof te gaan: hij offerde wezenlijke onderdelen op van de ministeries van Milieu en Inheemse Volkeren. Minister Silva verliest een belangrijk toezichtsorgaan in de strijd tegen illegale ontbossing. Minister Guajajara draagt de bevoegdheid om inheemse territoria te erkennen over aan het ministerie van Justitie.
‘Bij de eerste hobbel in het parlement levert Lula in op milieu en inheemse politiek’, verzucht klimaatexpert Claudio Angelo van het Observatório do Clima via de telefoon. ‘Het druist volledig in tegen zijn eigen groene verhaal.’
De president wist evenmin te voorkomen dat het parlement de omstreden wet PL 490 aannam. Die wet bepaalt dat de circa 900 duizend oorspronkelijke Brazilianen enkel aanspraak maken op erkenning van gebieden waarin zij leefden toen Brazilië in 1988 een nieuwe grondwet aannam. Landrechten die zij sindsdien verwierven, komen volgens de wet te vervallen. Gebieden waaruit zij voor 1988 werden verdreven, blijven voorgoed onbereikbaar. ‘Een schande’, reageert klimaatbeschermer Angelo. ‘Een inheemse genocide’, stelde zijn organisatie in een woedend persbericht.
Maar Lula heeft de bodem van zijn gereedschapskist nog net niet bereikt. Hij kan nog hopen op een gunstiger stemuitslag in de Senaat, waar hij iets meer bondgenoten heeft. En als president heeft hij een laatste redmiddel: een veto waarmee hij wet PL 490 kan blokkeren (wat zijn toekomstige kansen in het parlement niet ten goede zou komen). Het Hooggerechtshof schiet hem bovendien waarschijnlijk komende week te hulp met een uitspraak die het inperken van inheemse landrechten ongrondwettig verklaart.
Maar zelfs als de uiteindelijke schade beperkt blijft, loopt Lula krassen op: de ervaren onderhandelaar zat er niet bovenop, zo klinkt het verwijt. ‘Hij poetst liever het Braziliaanse imago in het buitenland op, dan dat hij zich inspant om meerderheden te smeden in het Congres’, reageert klimaatadvocaat en politicoloog Nauê de Azevedo, verbonden aan de Universiteit van Brasilia.
Die kritiek is niet ongegrond; sinds zijn aantreden reisde Lula naar negen landen. Hij sleepte de dertigste klimaatconferentie binnen – die volgend jaar zal plaatsvinden in de Amazone-stad Belém – en wierp zich op als vredesonderhandelaar tussen Rusland en Oekraïne. Deze week was hij gastheer van een top van Zuid-Amerikaanse regeringsleiders en oogstte hij kritiek op de egards waarmee hij zijn autoritaire Venezolaanse buurman Nicolás Maduro ontving. Pas in de avonduren na de top haastte hij zich naar de onderhandelingen met het parlement.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden