Primeur: zaterdag zal er voor het eerst een ‘landelijke actiedag’ zijn ter herdenking van vermoorde heksen uit vroeger eeuwen. Desgewenst kun je om klokslag 12 uur in minstens twintig gemeenten verspreid over het land witte bloemen neerleggen op ‘plekken waar heksenverbrandingen hebben plaatsgevonden’. Ook is deze week het pamflet Heksenmonument verschenen waaraan een keur van auteurs meewerkte. De opbrengst ervan komt ten goede aan de oprichting van een Nationaal Heksenmonument. Dat zal, schrijft de gelijknamige stichting op haar website, ‘het helen en integreren van het collectieve en intergenerationele trauma van heksenvervolging bevorderen’ – onthoud deze grote woorden.
In de pers verschenen her en der al interviews met landelijke en plaatselijke initiatiefneemsters. En zoals meestal bij dit thema hoefden die voor geen enkel kritisch vraagje te vrezen. Daarvoor sluit de mythe van de heks als oerfeminist té mooi aan bij hedendaagse opvattingen over vrouwelijk slachtofferschap.
Over de auteur
Elma Drayer is neerlandicus en journalist. Ze schrijft om de week een wisselcolumn met Asha ten Broeke.
Zo stond in het AD een interview met Liedewei Timmermans, die een herdenking in Delft wil organiseren. Volgens haar werden heksen omgebracht omdat ze ‘buitenbeentjes’ waren. ‘Juist in deze tijd is het belangrijk dat kritische denkers die voor onze vrijheid zijn gestorven aandacht krijgen.’ In Het Parool kregen bestuursleden van voornoemde stichting ruim baan. Bregje Hofstede bestempelde de vervolgingen als ‘een grootschalige femicide’, ‘symbool’ voor het patriarchaat. ‘Je kunt het zien als één grote gewelddadige afschrikkingscampagne voor vrouwen om in de pas te lopen. Een harde les die sindsdien in onze cultuur is doorgegeven.’ En ook Susan Smit, die zichzelf al decennia als heks afficheert, zei te weten dat de vervolgingen ‘impact’ hebben tot op de dag van vandaag.
Zou het heus?
Vooropgesteld, het kan nooit kwaad om vrouwenhaat uit vroeger tijden aan de orde te stellen. Dat onze voorvaderen bijna zonder uitzondering heel matigjes scoorden op de feministische meetlat siert ze per slot allerminst. Dat veruit de meeste mannen meenden heel wat te wezen, terwijl al wie een baarmoeder bezat haar nederige plaats moest kennen evenmin. Het blijft beschamend, nietwaar, dat zij geen weet hadden van de zeden en gewoonten van nu. Dus mag je ze daar bij tijd en wijle gerust op wijzen – al weet ik niet heel zeker of de boodschap aankomt.
Maar wie heksen wil herdenken als slachtoffers van misogynie, als buitenbeentjes, als kritische denkers die voor onze vrijheid zijn gestorven, wie de vervolgingen typeert als één grote afschrikkingscampagne die tot op de dag van vandaag doorwerkt in onze cultuur, eigent zich de geschiedenis wel héél soepeltjes toe.
Want het klopt dat hekserij voornamelijk een vrouwenzaak was – al konden ook mannen en zelfs jonge kinderen de veroordeling aan de broek krijgen. Alleen is de reden voor die vrouwelijke oververtegenwoordiging vele malen minder heroïsch dan de ijveraars van nu ons willen wijsmaken.
In haar recente boek Weduwen (ondertitel: Een nooit vertelde geschiedenis) wijdt emeritus hoogleraar interculturele literatuurwetenschap Mineke Schipper een verhelderend hoofdstuk aan hekserij. Zij trekt, net als historici eerder deden, veeleer de parallel met complottheorieën. In mijn eigen woorden: nogal wat lieden kunnen de neiging niet weerstaan om ter verklaring van toevalligheden, ziekte en ander leed een concrete boosdoener aan te wijzen – ook al ontbreekt elk feitelijk bewijs. Dat was in vroeger eeuwen zo, dat is nog steeds zo – zie wat er in coronatijd rondwaarde aan ridicule beschuldigingen.
In patriarchale samenlevingen waren (en zijn) manloze vrouwen bijzonder kwetsbaar en bijzonder machteloos. Het voor ons nu nauwelijks te bevatten geloof in magie en duivel deed de rest. Dus konden juist zij in tijden van misoogst, crisis en epidemieën uitgroeien tot mikpunt van volkswoede. Dit maakt de heksenvervolgingen uiteraard niet minder onrechtvaardig of afkeurenswaardig. Maar van hekserij beschuldigde vrouwen als feministen avant la lettre wier bejegening doorwerkt tot op de huidige dag? Met de beste wil van de wereld kan ik het er niet in ontdekken.
Geen misverstand, natuurlijk mag iedereen het verleden naar eigen hand proberen te zetten. Even vanzelfsprekend mag iedereen trachten een plaatsje op te eisen in het almaar wassende koor der intergenerationeel getraumatiseerden. Als ik het een tikje grotesk mag vinden.
Source: Volkskrant