Van hero naar zero. Weinig levensverhalen zullen meer aan die omschrijving voldoen dan dat van Ben Roberts-Smith. De Australiër is de hoogst onderscheiden levende militair in zijn land en kreeg in 2013 de titel Vader van het Jaar.
Er wordt met onder meer twee portretten prominent eer aan hem bewezen in het nationale oorlogsmonument in Canberra, als een soort real life Captain Australia. Op het ene levensgrote en met olieverf beschilderde doek staat Roberts-Smith in schiethouding afgebeeld in camouflagekleding. Op het andere staart hij plichtsgetrouw en sereen de verte in, op zijn linkerborst het gewicht meezeulend van meer dan tien militaire medailles.
De belangrijkste zijn de zogeheten Medal for Gallantry, die hij in 2006 kreeg toen hij als sluipschutter in Afghanistan succesvol vijandelijke troepen wist af te houden bij het opzetten van een observatiepost. Vier jaar later kreeg hij zelfs de belangrijkste militaire onderscheiding, het Victoria Cross. Tijdens de zoektocht naar een Taliban-commandant schakelde hij met gevaar voor eigen leven twee mitrailleursnesten uit.
Over de auteur
Joram Bolle is algemeen verslaggever van de Volkskrant.
Maar de acties van de Australiër tijdens zijn zes uitzendingen naar Afghanistan waren zeker niet allemaal heldhaftig, zeiden drie kranten in 2018 toen ze een serie artikelen publiceerden over zes incidenten waarbij Afghanen zijn vermoord en Roberts-Smith betrokken was. Volgens Roberts-Smith waren de doden gevallen tijdens gevechtshandeling. Eén voorval had volgens hem nooit plaatsgevonden. Hij daagde The Age, The Sydney Morning Herald en The Canberra Times voor de rechter om smaad.
Na een uiterst geruchtmakende rechtszaak, met 110 zittingsdagen, veertig getuigen en een kostenplaatje van naar schatting 25 miljoen Australische dollar (15,2 miljoen euro) zijn de kranten in het gelijk gesteld. Ze hebben volgens de rechter aannemelijk kunnen maken dat de Australische oorlogsheld in feite een oorlogsmisdadiger is. Daarmee is zijn reputatie waarschijnlijk voorgoed naar de knoppen.
Roberts-Smith meldde zich op zijn achttiende aan voor het leger, een logische stap voor de zoon van een voormalig kolonel van de Australische strijdkrachten. Die vader klom later op tot hoogste baas van het militaire tuchtsysteem in Australië, die jaarlijks aan het parlement verslag uit moest brengen over disciplinaire maatregelen tegen militairen.
Binnen de strijdkrachten maakte Ben Roberts-Smith snel carrière. Hij werd twee keer uitgezonden naar Oost-Timor, naar Irak en later naar Afghanistan. Sinds 2003 was hij onderdeel van het Special Air Service Regiment (SASR), het neusje van de zalm van de Australische commando’s, vergelijkbaar met de Amerikaanse Navy Seals. ‘Wie waagt, die wint', luidt het motto van het SASR, wiens leden als bijnaam ‘kippenwurgers’ en ‘slangeneters’ hebben.
In 2006 werd Roberts-Smith voor het eerst naar Afghanistan gestuurd. De misdaden waar de kranten over berichtten speelden zich af in 2009 en met name in 2012, toen hij zich had opgewerkt tot commandant en inmiddels de meest gelauwerde militair was geworden.
Het eerste geval vond plaats op Eerste Paasdag 2009. In een tunnel werden twee schuilende Afghaanse mannen gevonden: een oudere man en een man met een beenprothese. Ben Roberts-Smith gaf een jonge militair het bevel de oude man dood te schieten, als ontgroeningsritueel. Zelf maaide hij de gehandicapte man neer met een machinegeweer. Zijn prothese werd meegenomen en ‘Das Boot’ gedoopt. Op de basis gebruikten de militairen het als drinkbeker. Galgenhumor, aldus Roberts-Smith tijdens het proces.
De rest van de incidenten vond plaats in 2012. Op 11 september van dat jaar werd een Afghaanse man gevangengenomen. Aan de rand van een klif trapte Roberts-Smith de geboeide man tegen zijn borst. De man viel naar beneden, raakte de rotswand met zijn hoofd en was zwaargewond. Daarna gaf Roberts-Smith een ondergeschikte het bevel hem dood te schieten.
In een ander geval gaf Roberts-Smith een Afghaanse militair de opdracht een andere Afghaan dood te schieten tijdens een ondervraging. Volgens de rechter zijn deze gevallen voldoende bewezen in de publicaties van de kranten. Voor twee andere incidenten waarover ze berichtten is niet genoeg bewijs, net als een beschuldiging van huiselijk geweld van Roberts-Smith tegen een vrouw met wie hij een affaire had.
De zaak tegen Roberts-Smith was een civiele rechtszaak. De bewijslast ligt daarbij lager dan in een strafzaak, waarbij iemands schuld buiten elke redelijke twijfel moet vaststaan. In deze zaak moesten de kranten bewijzen dat ‘de balans van waarschijnlijkheid’ in hun voordeel uit zou slaan. Dat weerhield de rechter niet van stevige bewoordingen over het gedrag van Roberts-Smith, die hij een ‘crimineel’ noemde die de ‘morele en wettelijke regels van militaire inzet heeft verbroken’.
Er gaat ook symbolische waarde uit van de zaak, die volgens critici van het Australische legeroptreden in Afghanistan geldt als eerste rechtelijke weging van oorlogsmisdaden van Australische troepen. In 2020 bleek uit onderzoek van Australische leger dat 25 militairen zeker 39 Afghanen hadden vermoord tijdens de Australische aanwezigheid in Afghanistan. Nog niemand is daarvoor vervolgd.
Of Roberts-Smith na deze uitspraak ook strafrechtelijke consequenties zal ondervinden is nog maar de vraag. Waarschijnlijk is wel dat hij zijn Victoria Cross kwijtraakt. Niet omdat de Australische regering de onderscheiding intrekt, maar omdat hij de medaille als onderpand heeft gebruikt voor een lening van 2 miljoen Australische dollar om zijn juridische kosten te dekken. Zo blijft alleen het label van gevallen held over als kruis dat Roberts-Smith moet dragen.
- Drie Afghanen getuigden vanuit Kabul tegen Roberts-Smith over de casus waarbij hij iemand van een klif af had getrapt. Tijdens de getuigenis werd de videoverbinding verbroken omdat het kantoor in Kabul zonder diesel kwam te zitten voor de stroomgenerator.
- Tijdens de behandeling werd Roberts-Smith gevraagd waarom hij zijn laptop in de tuin had verbrand. Volgens hem was dat standaardpraktijk bij zijn oude computers, en niet om bewijs van oorlogsmisdaden te verdoezelen.
- Een voormalige militair die diende onder bevel van Roberts-Smith weigerde tijdens zijn verhoor vragen te beantwoorden. Volgens de militair, die anoniem bleef en Persoon 66 werd genoemd, zou hij zichzelf in staat van beschuldiging stellen voor moord door te antwoorden.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden