Er is geen andere tijdmachine dan de mens, schrijft Georgi Gospodinov in zijn nieuwste roman Schuilplaats voor andere tijden. Aan het woord is Gaustin, een enigmatische psychiater-gerontoloog die Alzheimerpatiënten behandelt door ze terug te laten keren in hun eigen verleden. In de kamers van zijn behandelcentrum reconstrueert hij in minutieus detail hun jongere jaren, inclusief meubels, sigarettenmerken en grammofoonplaten.
Elke verdieping vertegenwoordigt een decennium uit de 20ste eeuw. Zo kunnen ze de rest van hun ziekte in de geborgenheid van het verleden doorbrengen. Daarna blijken ook gezonde familieleden en vrienden interesse te hebben in deze ‘beschermde tijd’. Ze trekken naar Gaustins verblijf en sluiten zich af van het heden en de toekomst. In Schuilplaats voor andere tijden heeft dit rampzalige gevolgen wanneer gehele landen proberen terug te keren naar het verleden.
Vorige week won Gospodinov de International Booker Prize voor de Engelse vertaling van deze roman, Time Shelter, samen met vertaalster Angela Rodel. Het is de eerste keer dat de prestigieuze prijs naar een Bulgaarse auteur gaat, een opsteker voor Bulgarije. ‘Het is een land dat niet vaak onder de aandacht komt, een beetje vergeten aan de rand van Europa’, zegt Hellen Kooijman, die twee romans van Gospodinov naar het Nederlands vertaalde (Schuilplaats voor andere tijden verscheen vorig jaar).
Gospodinov zag de nominatie voor zijn derde roman als aanmoediging voor schrijvers uit zijn eigen land en andere Balkanstaten, een teken dat ‘kleine talen’ ook iets te zeggen hebben over ‘grote thema’s’. Jurylid Leïla Slimani noemde zijn boek ‘een grote roman over Europa, een continent met behoefte aan een toekomst, waar het verleden opnieuw wordt uitgevonden en nostalgie vergif is.’
Toen Gospodinovs boek al in de winkels lag, viel Poetin, een Russische president met historische waanbeelden over de Sovjet-Unie een soeverein buurland binnen. De schrijver zit onze tijd op de huid. ‘Wat ik dacht dat morgen zou gebeuren, gebeurt nu. Het probleem met dystopische romans in dystopische tijden is dat ze documentaires worden’, zei Gospodinov in een interview met The Guardian.
Georgi Gospodinov werd in 1968 geboren in de Bulgaarse stad Jambol. Zijn jeugd bracht hij door bij zijn grootouders, terwijl zijn ouders hard werkten als dierenarts en jurist. In het socialistische Bulgarije werd iedereen geacht zijn steentje bij te dragen. De afwezigheid van zijn ouders beschrijft hij als een ervaring van verlating en eenzaamheid die veel Bulgaren van zijn generatie delen. De grote bibliotheek van zijn grootouders zette hem op het pad van de literatuur.
Gospodinov studeerde Bulgaarse taal en literatuur in Sofia. Als 21-jarige maakte hij in 1989 de val van het communisme en de daaropvolgende transitie mee. Na een carrière als dichter publiceerde hij zijn eerste roman in 1999. Hij schrijft ook korte verhalen en toneelstukken. Gospodinov kreeg internationale erkenning voor zijn tweede roman De wetten van de melancholie (2012). Inmiddels is hij een van de meest vertaalde hedendaagse schrijvers uit Bulgarije.
In eigen land is hij verreweg de bekendste auteur, zegt vertaalster Kooijman, maar hij beschouwt zichzelf niet als een typisch Bulgaarse schrijver. ‘Schuilplaats voor andere tijden is echt een Europees boek, iets wat je niet vaak ziet in de Bulgaarse literatuur.’ Gospodinov verpakt grote thema’s, zoals onze relatie tot het verleden, in alledaagse details: een Beatlesplaat, de sigaretten die je als tiener rookte. In die ‘gestolde tijd’ schuilt geluk.
De ervaringen van het socialisme en de daaropvolgende transitie in Bulgarije spelen daarin een rol. De omwenteling van 1989 noemde Gospodinov meermaals een ‘non-gebeurtenis’. ‘Het regime veranderde, maar de situatie zelf nauwelijks’, zei hij in 2015 tegen NRC Handelsblad. Over het verleden werd in deze periode van stagnatie niet gesproken. ‘We hebben een zwijgcultuur.’ Verhalen vertellen is een manier om daaraan te ontsnappen.
De transitie leidde in Bulgarije en andere Oost-Europese landen tot teleurstellingen. Afgelopen decennium bleek de onvrede met het heden zich naar het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten te verspreiden. Of wat te denken van de stikstofcrisis en politieke partijen die vinden dat alles terug moet naar hoe het was? Doe ons maar dat veilige verleden, weg met de eeuwige verandering.
In Gospodinovs boek kampen personages met een ‘tekort aan toekomst’. Hij begon na de Brexit aan Schuilplaats voor andere tijden. Hij had het gevoel dat ‘er iets misging in het uurwerk van de tijd’, zegt Gospodinov in een interview met de organisatie van de International Booker Prize. ‘Ik kom uit een systeem dat een ‘schitterende toekomst’ beloofde (…) nu verkopen populisten een ‘schitterend verleden’.’
In zijn roman heeft dat verstrekkende gevolgen. Het ‘virus van het verleden’ verspreidt zich over Europa. Landen organiseren referenda om te bepalen naar welk decennium ze terugkeren. Met merkbaar genoegen stort Gospodinov zich op beschrijvingen van Bulgaren die kiezen tussen de ‘gloriejaren’ van het socialisme en het grootse decennium aan het eind van de 19de eeuw. Wees gewaarschuwd: als de ‘maagsappen van het verleden’ eenmaal beginnen te borrelen, zoals bij Gospodinovs personages, is er geen weg terug.
3 x Georgi Gospodinov
- Behalve bezitters van een grote bibliotheek waren Gospodinovs grootouders ook begiftigd verhalenvertellers. Deze mondelinge traditie heeft grote invloed op zijn manier van schrijven.
- Gospodinov is de auteur van de eerste Bulgaarse graphic novel, De eeuwige vlieg (samen met tekenaar N. Toromanov).
- In 2004 begon Gospodinov een project om persoonlijke getuigenissen van het Bulgaarse socialisme te verzamelen. Juist het alledaagse was belangrijk. ‘Herinner je de kauwgom Ideal, of de tandpasta Pomorin?’ begon de oproep.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden