Om half acht woensdagochtend blokkeren negen politiebussen de straat naar de extra beveiligde rechtbank buiten Dresden. Hoog in de helblauwe lucht cirkelt een grijze helikopter. Rondom het gebouw zelf staan betonblokken om voertuigen tegen te houden, hekwerk is afgedekt met zwart zeil. Over een uur, anderhalf misschien, brengen geblindeerde bussen hier op hoge snelheid Lina E. (28) naar de rechtszaal om haar vonnis te horen. Acht jaar cel eist de federale aanklager, de Bundesanwalt. Want de extreem-linkse E. is een gevaar voor de samenleving.
Dat, althans, is de lezing van de staat. Lina E. en drie medeverdachten staan woensdag terecht voor zes zorgvuldig geplande aanvallen op bekende of veronderstelde rechts-extremisten tussen oktober 2018 en februari 2020. Daarbij raakten dertien mensen gewond, van wie twee ernstig. De Bundeskriminalamt, de Duitse federale recherche, spreekt in een intern rapport van een organisatieniveau dat in links-extreme kringen niet meer is gesignaleerd ‘sinds de tijd van de RAF’ (Rote Armee Fraktion, zie kader hieronder).
Over de auteur
Remco Andersen is correspondent Duitsland voor de Volkskrant. Hij woont in Berlijn. Als Midden Oosten-correspondent won hij in 2015 de Lira-prijs voor buitenlandjournalistiek voor zijn werk in Syrië en Irak.
Een van de doelwitten was, tweemaal, de beruchte neo-nazi Leon R. uit de Thüringse stad Eisenach. Deze man zit zelf vast, met drie medeverdachten, sinds politiecommando’s vorig jaar bij hem binnenvielen wegens het vormen van een terroristische organisatie. Een andere man werd aangevallen omdat hij een muts droeg van het uitgesproken rechts-extremistische kledingmerk Greifvogel Wear. Hij liep een schedelbasisfractuur op en heeft nu platen in zijn gezicht. Eén man werd in zijn eigen woning tot botbreuken aan toe afgetuigd voor de ogen van zijn negen maanden zwangere vriendin, die tegen de vloer werd gedrukt.
Maar er is ook een andere lezing dan die van de aanklager. Een waarin sprake is van onrecht tegenover de verdachten. En die blijkt zelfs de voorzitter van de rechtbank in Dresden niet onberoerd te laten.
Straatbeeld in Connewitz, de uitgesproken linkse wijk in Leipzig waar Lina E. woont. In de uitgesproken linkse Leipzigse wijk Connewitz, waar hoofdverdachte Lina E. woonde, is geen muur zonder graffiti te vinden. Tussen de emblemen van punkbands en antifascistische symbolen prijkt hier en daar een ‘Free Lina’, of een oproep tot protest tegen haar veroordeling.
Voor de deur van ijssalon Barkers staan jonge ouders – velen voorzien van piercings of dreadlocks – met kleine kinderen in de rij onder de slogan ‘Freiheit für Lina’.
‘De vraag wat gerechtigheid is voor Lina, kun je niet los zien van de manier waarop de staat omgaat met extreem-rechts’, zegt een 30-jarige ingenieur, die niet met zijn naam in de krant wil. ‘En voor de inschatting van het gevaar dat van de groep uitgaat, kun je ook niet helemaal vertrouwen op de autoriteiten.’
Daarmee vat de man samen waar de gevoelige discussie over recht of onrecht voor Lina E. om draait. Vraag het mensen in Connewitz – en niet alleen daar, ‘Free Lina’-graffiti is te vinden van Berlijn tot in Athene – en het antwoord is vrijwel unaniem: de groep rond Lina E. heeft misschien misdaden begaan, maar haar behandeling door de autoriteiten staat in geen verhouding tot de soepele manier waarop die omgaan met rechts-extremisten.
De beschuldiging komt niet uit de lucht vallen. Ook vandaag nog worstelen de Duitse autoriteiten met hardnekkige sympathie voor extreem-rechts in de eigen gelederen.
De lijst is lang: in 2021 werd de arrestatie-eenheid van de politie Frankfurt opgedoekt wegens wijdverbreid extremistisch gedachtengoed. Een jaar bleek eerder dit eveneens aanwezig bij een compagnie van de commandotroepen, waarvan voormalige officieren ook deelnamen aan de groep die vorig jaar een staatsgreep beraamde. Over de opmerkelijke tekortkomingen in het onderzoek naar de Nationaalsocialistische Ondergrondse (NSU), die aan het begin van deze eeuw tien voornamelijk Turkse Duitsers vermoordde, zijn dertien onderzoeken geschreven en nog is de onderste steen niet boven.
Vorig jaar gelastte de Duitse regering een onderzoek naar rechts-extremisme binnen politie, leger en veiligheidsdiensten. Resultaat: 860 verdachte gevallen, waarvan 327 bevestigd.
Ook rond de huidige zaak stak het probleem de kop op. Delen van het onderzoeksrapport vonden hun weg naar Compact, het lijfblad van extreem-rechts in Duitsland. De politie onderzoekt het lek. De politie zelf verspreidde een foto van Lina E. waarop zij geboeid door een arrestatieteam uit een helikopter werd geleid, een ongebruikelijke actie die haar tot een icoon van extremisme maakte.
De advocaat van E. las in haar pleidooi een waslijst voor van extreem-rechtse groepen – met kleurrijke namen als Sturm 34, Faust des Ostens, Skinhead Sächsische Schweiz – die voor gewelddaden voorwaardelijke straffen kregen, terwijl tegen E. 8 jaar werd geëist en zij inmiddels 2,5 jaar in voorarrest zit. ‘Moet je een nazi zijn om voorwaardelijk te krijgen?’
Die beschuldiging is zo hardnekkig, dat zelfs de president van de rechtbank zich genoodzaakt voelde zich te verdedigen. ‘Ik geef graag toe dat extreem-rechts het grootste gevaar voor onze samenleving is’, zei Hans Schlüter-Staats, aan het begin van een zitting die een dag duurde en meermaals onderbroken werd door luidruchtige protesten vanaf de tribune.
‘Sinds 2018 heeft deze rechtbank 88 jaar vrijheidsstraf gegeven aan rechts-extremisten. Maar iedereen, hoe afstotelijk hun ideologie ook, heeft in Duitsland rechten – ook een gewelddadige nazi.’
Wel zijn E.’s ‘persoonlijke rechten’ door de beeldvorming rond de helikopterfoto geschonden, aldus de voorzitter. De rechtbank heeft dat meegewogen in haar oordeel. E. krijgt vijf jaar en drie maanden cel, haar medeverdachten tussen de twee en drie jaar.
Aan het einde van de lange zittingsdag, tegen acht uur, was er een wending: Lina E. en haar medeverdachten komen direct op vrije voeten, in afwachting van het hoger beroep.
De vergelijking met de Rote Armee Fraktion (RAF), de extreem-linkse Duitse terreurgroep die in de jaren zeventig meerdere moord- en bomaanslagen pleegde, wordt gemaakt omdat de groep rond Lina E. zich volgens de autoriteiten grondig heeft voorbereid op een langdurige ondergrondse geweldscampagne. Daartoe beschikte zij over schuiladressen en valse papieren. Behalve de vier nu veroordeelde leden zijn zijn er ook ondergedoken verdachten, onder wie de verloofde van Lina E. Hij wordt al jaren internationaal gezocht, maar was desondanks vermoedelijk betrokken bij een aanval in februari op rechts-extremisten in Boedapest.
Ook elders in Duitsland signaleren de autoriteiten een toename van links geweld. Politiemensen die zich met links extremisme bezighouden, worden persoonlijk doelwit. Vorig jaar ging de auto van een Berlijnse politiefunctionaris, afdeling staatsveiligheid, in vlammen op. Een waarschuwing voor ‘hoge vertegenwoordigers van het repressie-apparaat’, schreven de daders, die verwezen naar eerdere autobranden in München en Hamburg. ‘We hadden u ook fysiek kunnen treffen.’
De leider van het politieonderzoek naar Lina E. werd persoonlijk bedreigd met een spandoek waarop hem een einde ‘in de kofferbak’ werd beloofd. Dat is een verwijzing naar de moord door de RAF in 1977 op werkgeversvoorzitter Hanns Martin Schleyer.
De autoriteiten maken zich zorgen over de gevolgen van de zaak tegen E. Op radicale linkse fora wordt gedreigd met een miljoen euro aan schade voor elk jaar cel dat E. krijgt. In maart staken onbekenden in Leipzig negentien Skoda’s in brand voor de deur van de lokale Skoda-dealer, omdat de politie wagens van het merk gebruikt. Volgens het weekblad Der Spiegel hangt dit samen met de zaak rond Lina E. De aftrap voor dat alles heet ‘Tag X’: aanstaande zaterdag hopen E’s sympathisanten een woedende betoging op de been te brengen in Leipzig.
Maar wat betreft de groep rond Lina E. slaat de gelekte RAF-vergelijking van de Bundeskriminalamt de plank mis. Dat zegt Jürgen Lang, politiek wetenschapper en expert op het gebied van links extremisme. ‘Deze mensen hebben strafbare daden begaan, maar waren niet uit op het omverwerpen van de staat. Dat gold wel voor de RAF. Volkskrant