Zijn landen die de Europese Unie geregeld blokkeren en ondemocratisch handelen wel geschikt als voorzitter van diezelfde EU? Hongarije en Polen staan op de lijst voor het prestigieuze voorzitterschap, maar het Europees Parlement twijfelt, de lidstaten voelen ongemak. Volgens Hongarije is het Europees parlement zelf ondemocratisch.
Ongemakkelijk wordt het zeker als vanaf volgende zomer eerst Hongarije en dan Polen de Europese Unie voorzit. Twee landen die lak hebben aan de rechtsstaat, die systematisch de EU blokkeren en chanteren en dan in 2024 en 2025 het gezicht zijn van diezelfde EU. Donderdag vraagt het Europees Parlement met spoed te onderzoeken of Boedapest (om mee te beginnen) het EU-voorzitterschap ontnomen kan worden.
De EU-landen, die beslissen over de volgorde van de voorzitterschappen, zijn nog niet zover. ‘Het ongemak voelen we allemaal’, beaamde minister Wopke Hoekstra (Buitenlandse Zaken) dinsdag bij aankomst voor overleg met zijn EU-collega’s. Maar Hongarije en Polen het prestigieuze EU-voorzitterschap ontnemen, gaat Hoekstra te ver.
Zijn Franse collega Laurence Boone hield zich op de vlakte. ‘Ik verwacht neutraliteit en onafhankelijkheid van Hongarije en Polen als voorzitter’, benadrukte ze. Haar Duitse collega Anna Lührmann ging een stap verder. ‘Ik betwijfel of Hongarije een succesvol voorzitterschap kan leveren.’
Vreemd is die twijfel niet. De ministers bespraken dinsdag opnieuw – voor de zesde keer sinds 2018 – de uitholling van de rechtsstaat, de vriendjespolitiek, de wijdverbreide corruptie en de kneveling van het onderwijs en de media in Polen en Hongarije. ‘Inmiddels een redelijk voorspelbaar gesprek’, aldus een EU-diplomaat.
De verbale strafexercitie richting Warschau en Boedapest is onderdeel van de ‘artikel 7-procedure’ tegen beide landen, normaliter de zwaarst mogelijke sanctie voor een lidstaat. Maar na vijf jaar besluiteloos debat heeft artikel 7 – ooit de atoombom van het Europees Verdrag genoemd – het effect van natgeregend vuurwerk. ‘Een zieke en vermoeiende procedure’, stelde de Hongaarse minister Judit Varga (Justitie) triomfantelijk vast.
De politiek breed gedragen oproep van het parlement is vervat in een tien pagina’s lange aanklacht tegen Hongarije. De Groenen willen voor Polen een soortgelijk epistel opstellen. Eerder draaide de EU de geldkraan naar Hongarije en Polen al deels dicht, uit vrees voor misbruik van EU-geld. Daardoor kunnen de landen voorlopig geen aanspraak maken op tientallen miljarden euro’s aan EU-subsidies.
Parlementariërs wijzen op de dwarse houding van premier Viktor Orbán bij de sancties tegen Rusland en de weigering om wetten en verdragen goed te keuren waarin het woord ‘gendergelijkheid’ voorkomt. Kan zo’n land als ‘eerlijke bemiddelaar’ optreden als het vanaf 1 juli volgend jaar de EU-voorzittershamer zes maanden lang in handen heeft, vraagt het parlement zich af.
Voor de Commissie Meijers, een onafhankelijke groep Nederlandse juristen, is dat geen vraag meer: het kan totaal niet. ‘Het is een illusie dat Hongarije of Polen een eerlijke bemiddelaar kan zijn’, zegt John Morijn van de Commissie Meijers. ‘Het gaat om goed bestuur voor de hele EU. De voorzitter moet zijn eigenbelang opzij zetten om de EU draaiende te houden. Als die alle fundamentele waarden dagelijks schendt, is een EU-voorzitterschap niet gepast’, aldus Morijn.
De EU-voorzitter leidt de vergaderingen van alle vakministers, zoals die van Financiën, Landbouw en Buitenlandse Zaken. De voorzitter bepaalt wat er besproken wordt en – zeer belangrijk – onderhandelt namens de lidstaten met het Europees Parlement om een akkoord te bereiken over wetsvoorstellen. Een invloedrijke positie dus, die de lidstaten eens per veertien jaar bekleden. De volgorde van de halfjaarlijkse wisselende voorzitterschappen wordt lang tevoren vastgesteld door de lidstaten.
De Commissie Meijers onderzocht of het juridisch mogelijk is die volgorde te veranderen. En dat is het geval, blijkt uit haar onlangs verschenen rapport. De voorzitterschappen zijn opgedeeld in trio’s, dat van Hongarije maakt deel uit van het Spaanse (tweede helft 2023) en het Belgische (eerste helft 2024).
Daarna komen Polen, Denemarken en Cyprus. Volgens de Commissie Meijers is het juridisch geen enkel probleem als de twee andere leden van een trio het voorzitterschap van nummer drie opdelen: dus twee keer negen maanden voorzitter in plaats van drie keer zes maanden. Volgens Morijn doen Spanje en België er politiek goed aan om Hongarije op deze manier eruit te duwen. ‘Het Hongaarse voorzitterschap straalt immers op hen af, ook juridisch.’
Verder kunnen de lidstaten de lijst met voorzitterschappen aanpassen. Dat is eerder gedaan, in 2016 toen het Verenigd Koninkrijk na het Brexit-referendum te kennen gaf geen trek te hebben in het voor Londen geplande voorzitterschap in 2017. Als het aan de Commissie Meijers ligt zijn Boedapest en Polen pas aan de beurt als ze hun rechtsstaat op orde hebben.
In tegenstelling tot het parlement zijn de lidstaten huiverig om Polen en Hongarije te bruskeren. Diplomaten vrezen dat het voorzitterschap een politiek speeltje wordt: wie bepaalt of een land een eerlijke bemiddelaar kan zijn?
De Hongaarse minister Varga toonde zich dinsdag strijdlustig. Discussie over het Hongaarse EU-voorzitterschap deed ze af als ‘complete onzin’, aangewakkerd door het Europees Parlement dat volgens Varga volstrekt ondemocratisch is.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden