In de Sovjet-Unie verdiende hij de kost met het illustreren van kinderboeken en was hij lid van de prestigieuze Unie van Sovjet-kunstenaars. Tegelijk maakte Ilja Kabakov als voorman van de invloedrijke Moskouse conceptualisten kritische schilderijen en tekeningen waarmee hij behendig langs de censuur wist te glippen. De meer dan honderdvijftig ruimtevullende installaties die hij bouwde, kon hij alleen in het Westen laten zien. Zaterdag overleed de Russisch-Amerikaanse kunstenaar op 89-jarige leeftijd.
De Sovjet-Unie, en dan vooral de tragische utopische belofte van die grootmacht, stond in veel van zijn kunst centraal – ook ná het uiteenvallen van de eenpartijstaat. ‘Het hek van het communisme is verdwenen, dus mijn werk gaat over een wereld die niet meer bestaat’, zei hij in 1995 in The Los Angeles Times. ‘Het is ook een vreemd gevoel om de wereld te zien verdwijnen waarin ik zoveel jaren heb geleefd.’
Ilja Kabakov werd in 1933 geboren in Dnipro, de derde stad van Oekraïne, toen nog een Sovjet-republiek. Zijn vader was soldaat en zou na de Tweede Wereldoorlog niet meer terugkomen. Met zijn moeder trok hij door de Kaukasus en Oezbekistan. Ze vestigden zich uiteindelijk in Moskou, waar Kabakov in de jaren vijftig werd opgeleid als kunstenaar.
In 1987 emigreerde hij naar het Westen. Twee jaar later begon Kabakov samen te werken met zijn nichtje Emilia (1945), met wie hij in 1992 zou trouwen. Ze woonden in Berlijn, Parijs en op Long Island, bij New York. Al hun werk beschouwden ze als gezamenlijke artistieke projecten.
Ondanks het melancholische en humoristische commentaar op het mislukken van de Sovjet-idealen was hij ‘geen Russische kunstenaar die Russische kunst aan het Westen wilde laten zien’, zo benadrukte Kabakov in een interview. ‘De conceptuele positie was om naar het Sovjet-leven te kijken door de ogen van een ‘buitenlander’ die daar is aangekomen.’
Dat deed hij onder andere door met zijn vrouw Emilia zogeheten ‘totale installaties’ te maken. Hun ruimtes reconstrueren het treurige dagelijkse leven in de Sovjet-Unie en nemen de Sovjet-symbolen op de hak. Zo maakte hij in 1988 in een galerie in New York het appartement uit zijn jeugd na. Dat appartement had tien kamers; de mensen die er noodgedwongen met elkaar woonden, waren door bureaucratische loting bij elkaar gebracht.
Elke kamer werd bewoond door een fictief personage. Een van hen, ‘The Man Who Flew Into Space From His Apartment’, is een kamer vol Sovjet-propaganda. Onder een gat in het plafond hing een gammele katapult – alsof de bewoner zich letterlijk naar de sterren had geslingerd.
In 1993 toonden de Kabakovs in het Stedelijk Museum in Amsterdam Het Grote Archief, een opeenvolging van naargeestige ruimtes vol bureaus met formulieren en kapotte stoelen. Die installatie was een verwijzing naar de dolgedraaide bureaucratie.
Niet al hun werk was zo somber. Hoopgevend was in 2005 het project Ship of Tolerance, een houten boot waarvan de zeilen zijn bedekt met kindertekeningen. De boot is over de hele wereld in musea te zien geweest, waaronder in het Van Abbemuseum in Eindhoven. ‘Het doel is de verbinding met andere culturen, en het schip is het symbool’, verklaarde Kabakov in 2011. ‘De kinderen zijn hier erg gevoelig voor. Andere symbolen zijn de wind, de boodschap in de fles, de vrijheid van de zee. De kinderen moeten weten dat hun boodschap wordt gehoord.’
In 2021 kocht het Van Abbemuseum in Eindhoven 86 grafische werken van het kunstenaarskoppel Ilja en Emilia Kabakov. In de tentoonstelling Dwarsverbinding: Kabakov Kabinet wordt deze aankoop gecombineerd met andere werken van de Kabakovs uit de eigen collectie, van grote schilderijen tot kleine prenten en boekillustraties. Van Abbemuseum, 1 juli 2023 t/m 24 maart 2024.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden