Tussen de steile rotswanden van de Alpen, aan de rivier de Roia die Italië en Frankrijk verbindt, woont een kleine hippiegemeenschap. Althans, daar lijkt het in bijna alles op: negen volwassenen en drie kleine kinderen delen hier een huishouden, gebouwd rondom een opgeknapte molen uit 1890. Terwijl haar huisgenoten voor de deur hun modderlaarzen uittrekken na een ochtend werken in de olijvenboomgaard, haalt Victoria (43) een hete plaattaart uit de oven. Aan de meterslange houten eettafel wordt met z’n allen gegeten – groenten uit eigen moestuin en eieren van de boerderij die bij de leefgemeenschap hoort.
Hippie, maar toch net een beetje anders. Een week geleden is Victoria hier komen wonen, samen met haar zoontje Daniel van 4. Jarenlang woonde de Nigeriaanse zonder verblijfsvergunning in Italië. Maar uit vrees dat de Italiaanse autoriteiten haar naar Nigeria zouden uitzetten, vertrok ze onlangs naar Frankrijk. Nu verblijft ze, net als de meeste andere bewoners van de groep, zonder geldige verblijfspapieren in Breil-sur-Roya, een Frans dorpje tegen de grens met Italië.
Over de auteur
Eline Huisman is correspondent Frankrijk voor de Volkskrant. Ze woont in Parijs.
De regio rond Breil-sur-Roya ligt onder een vergrootglas. Op slechts een half uur rijden hiervandaan ligt Ventimiglia, het Italiaanse grensplaatsje waar vanuit veel migranten illegaal proberen door te reizen naar Frankrijk, al dan niet verder Europa in. Een doorn in het oog van Parijs, dat er alles aan doet die oversteek te voorkomen. Terwijl Italië opnieuw grote aantallen migranten ziet binnenkomen, voerde de Franse regering de toch al strenge grenscontroles afgelopen weken verder op met 150 extra agenten en de inzet van drones boven het gebied.
Ondertussen staan de verhoudingen tussen Rome en Parijs op scherp: de Franse minister van Binnenlandse Zaken Gérald Darmanin ontketende begin mei een diplomatieke crisis door de Italiaanse premier Giorgia Meloni onbekwaam te noemen in de aanpak van migratie. Prompt zegden de Italianen daarop het ministeriële bezoek af, dat juist bedoeld was de bekoelde relatie te verbeteren – vorige week donderdag was de Franse minister van Buitenlandse Zaken Catherine Colonna alsnog in Rome om haar ambtsgenoot te bezoeken.
Juist daar, in het grensdorp waar de politieke spanningen over migratie samenkomen, bevindt zich de leefgemeenschap voor migranten zonder verblijfsvergunning. Een idee van Cédric Herrou (43), de olijvenboer in een blauwe overal en zijn haren in een knot, die rond lunchtijd zwijgzaam de eetkamer binnenstapt. Herrou is een bekende Fransman, voornamelijk vanwege de jarenlange rechtszaken tegen hem wegens mensensmokkel. Naar eigen zeggen hielp hij honderden migranten vanuit Italië langs de Franse politiecontroles, en gaf tientallen van hen onderdak en eten op zijn erf. De Volkskrant zocht hem begin 2017 op, vlak voor de eerste rechtszaak, toen zijn achtertuin was veranderd in een ‘miniatuurversie van Calais’, met migranten die in tenten en caravans tussen de kippen kampeerden.
Sindsdien is er veel veranderd. Herrou werd aanvankelijk veroordeeld; zijn hulp aan illegaal in Frankrijk verblijvende migranten was volgens de Franse wet verboden. Maar na vier jaar procederen volgde in 2021 definitief vrijspraak. Herrou had gehandeld uit ‘broederschap’, oordeelde het Constitutioneel Hof – in lijn met de waarden uit de Franse Grondwet.
Het ‘smokkelen’ heeft hij intussen achter zich gelaten. ‘Ik wilde mijn leven terugvinden. Het gewone, het boeren’, zegt Herrou tussen de olijfbomen, waar een deel van de groep na lunch het werk hervat. ‘Bovendien wilde ik iets doen wat verdergaat dan alleen urgente hulp.’ Migranten die eerder noodopvang op zijn boerderij kregen, keerden na een afgewezen asielaanvraag bij hem terug, op zoek naar een vaste verblijfsplek. Maar zonder werk of bezigheid zag hij hen wegglijden in depressie. De woonwerkgroep in Breil-sur-Roya is het nieuwste geitenpaadje dat de olijvenboer heeft gevonden om uitgeprocedeerde of ongedocumenteerde migranten perspectief te bieden.
In de olijfboomgaard staan Fanta en haar man Idrissa in een grote ton olijven af te spoelen om tapenade te maken die ze op de markt van Breil en in winkels in de streek zullen verkopen. Het stel uit Guinée-Conakry woont samen met hun twee peuters in de enige familiekamer van de woongroep. Net als de meeste ‘compagnons’, zoals de bewoners heten, willen ze hun achternaam niet delen en blijven ze het liefst op de achtergrond.
Als migranten zijn we gewend ons onzichtbaar te maken, legt de Marokkaanse Tarik (39) uit. Het runnen van de marktkraam, waarvoor hij morgenochtend aan de beurt is, helpt die houding stukje bij beetje af te leren. Zo’n vijf jaar geleden vertrok hij uit het oosten van Marokko naar Europa, waar hij na omzwerving door België en Noord-Frankrijk een half jaar geleden in Breil terechtkwam. Hij leerde de groep kennen via internet, en hoopt hier een toekomst op te bouwen. ‘Het is hier rustig, en ik ben blij het leven te delen. Iedereen helpt elkaar, dat is de basis.’
Officieel hebben ongedocumenteerde en uitgeprocedeerde migranten in Frankrijk geen recht op verblijf, werk of huisvesting. Maar de compagnons genieten een bijzondere juridische status. De groep is aangesloten bij Emmaüs, een internationale beweging die met allerlei verschillende initiatieven strijdt tegen armoede en uitsluiting in veertig landen over de wereld. In Frankrijk bieden zelfvoorzienende Emmaüs-leefgroepen opvang voor mensen in armoede die buiten gebruikelijke voorzieningen vallen – in het geval van Breil-sur-Roya voornamelijk migranten zonder (kans op) een verblijfsvergunning. Ze delen een huishouden, leren verplicht Frans, en leven van de opbrengst van de boerderij waar ze samen werken. De opvang is onvoorwaardelijk, zegt Herrou, er is dus geen selectie op vaardigheden of andere kenmerken. De meeste bewoners werden door hulpdiensten of ngo’s naar hem doorverwezen, omdat ze nergens anders terecht konden. ‘We helpen mensen niet omdat ze aardig zijn of iets nuttigs kunnen. We bieden hulp omdat ze het nodig hebben.’
Voor het werk op de boerderij mogen compagnons geen salaris ontvangen, maar naast kost en inwoning krijgen ze een toelage van 370 euro per maand. Emmaüs draagt voor hen sociale premies af, zodat ze beschermd zijn tegen onder meer arbeidsongevallen. En na minimaal drie jaar wonen en werken in de groep maken ze alsnog kans op een verblijfsvergunning.
Het is het begin van een toekomstperspectief, al is een vergunning niet gegarandeerd. De regionale autoriteiten hebben daarin het laatste woord. Tot die tijd kunnen compagnons nog altijd door de politie worden aangehouden. ‘Als we een uitstapje willen maken naar Parijs of Nice, moeten we er soms goed over nadenken hoe daar naartoe te gaan in verband met politiecontroles’, zegt Tarik. ‘Wat scheelt is dat veel mensen weten wie Cédric is en dat we bij hem horen.’ De afspraak is dat ze hem in geval van staandehoudingen meteen bellen, zegt Herrou. ‘Na overleg met de prefectuur kalmeert de boel dan doorgaans wel. Ik ben het er niet mee eens, maar de media-aandacht rond de rechtszaken tegen mij hebben daarbij geholpen. Ik heb veel publiciteit gehad, er zijn documentaires over me gemaakt. Dat geeft een zekere respectabiliteit, dat helpt.’
Terug in het woonhuis zit Victoria wat verloren aan tafel. Ze spreekt Engels en Italiaans, maar is het Frans nog niet machtig. Omdat ze moeilijk loopt is het werk op de boerderij voor haar te zwaar, en na achttien jaar in Trieste is het wennen in Breil. Maar ze zijn geduldig met haar, zegt Victoria, en haar zoontje is ‘extatisch’ dat hij hier naar school kan. Al met al is het hier ‘truly wonderful.’
Emmaüs Roya, zoals de leefgemeenschap in Breil-sur-Roya heet, werd opgericht in de zomer van 2019 en maakt deel uit van een netwerk van zelfvoorzienende woongemeenschappen onder de naam Emmaüs. In Frankrijk dragen de 122 Emmaüs-groepen sociale premies af voor hun bewoners, waardoor migranten zonder verblijfsvergunning toch een vorm van bescherming genieten. Emmaüs Roya is de eerste agrarische leefgemeenschap – andere Emmaüs-groepen bestaan van het runnen van kringloopwinkels. Cédric Herrou deed zijn boerderij over aan de organisatie, waar hij nu samen met twee andere betaalde collega’s in dienst is. Het woonhuis heeft negen slaapkamers, waarvan één geschikt voor een gezin, die op dit moment allemaal bezet zijn.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden