Stimuleer mensen om meer te werken. Die roep klinkt steeds luider. Zo’n 70 procent van de werkende vrouwen en bijna 20 procent van de werkende mannen heeft een parttimebaan. Wat meer arbeidsethos graag, dat zou helpen.
Of is dat te makkelijk gedacht? Arbeidsparticipatie is geen thermostaatknop waarmee je de economie simpelweg een paar graden hoger zet. Een toename van (betaald) werk beknibbelt op zorgtaken die ook belangrijk zijn. En worden mensen productiever als ze meer werken? Wat is het effect op geluk en gezondheid? De arbeidsmarkt is een veelkoppig monster.
Toch probeerden sociologen uit Cambridge uit te zoeken of er een gouden standaard is. Is er een aantal werkuren per week waarbij mensen door de bank genomen het best functioneren: waarbij ze het gelukkigst, gezondst en meest productief zijn?
Aan het experiment, waarover de onderzoekers dit jaar publiceerden, deden 61 bedrijven mee, waaronder diverse winkels en financiële dienstverleners. Een half jaar lang reduceerden ze de werkweken van in totaal bijna 3.000 mensen van vijf naar vier dagen. De lonen bleven gelijk. Er werd vooral gekort op vergaderen. En er gold een email-etiquette. Je mocht geen ellenlange berichten meer sturen met talloze mensen in de cc.
Gemiddeld maakten de bedrijven 1,4 procent meer winst. Het ziekteverzuim daalde met tweederde, en bijna 40 procent van de werknemers voelde naar eigen zeggen minder stress doordat ze werk en privéleven beter konden combineren. ‘Als er een sweetspot is, durf ik op basis van dit onderzoek te stellen dat deze dichter in de buurt ligt van vier dan van vijf dagen’, zegt een van de auteurs, Brendan Burchell.
Maar hoe representatief waren de bedrijven? Mogelijk waren sommigen toch al van plan om het aantal fte’s terug te schroeven en leenden de werkzaamheden bij de bedrijven zich goed voor parttime bezetting.
De Delftse emeritus hoogleraar economie Alfred Kleinknecht brengt andere data in stelling die Burchells pleidooi voor de vierdaagse werkweek ondersteunen. Hij stuurt cijfers door over de arbeidsproductiviteit, de toegevoegde waarde per gewerkt uur. ‘We zien nu al zeven jaar nauwelijks meer een toename van de arbeidsproductiviteit in Nederland’, zegt de professor. De economische groei leunt volgens hem vrijwel geheel op extra arbeidsinzet. ‘Geen wonder dat we met arbeidskrapte kampen.’
De econoom pleit voor meer investeringen in innovatie en automatisering om zo de arbeidsproductiviteit te stimuleren. Want als we de economische groei alleen uit extra werkuren moeten halen, raken meer mensen overwerkt en daalt de productiviteit nog verder, redeneert hij.
‘De creativiteit wordt werknemers dan uit de ziel geslagen. Je hebt frisse en goed uitgeruste mensen nodig. Een werkweek van veertig uur lijkt mij lang als je je bedenkt dat we door IT blootgesteld zijn aan veel intensievere informatie-uitwisseling dan vroeger.’
Maar dat je de discussie niet plat kunt slaan met een simpel urencriterium blijkt uit onderzoek van ArboNed van enkele jaren terug. De arbodienst constateerde dat overspannen werknemers relatief vaak parttimers zijn. Wie zoekt naar een link tussen werkuren en gezondheid begeeft zich dus op glad ijs.
Socioloog Franne Mullens van de Vrije Universeit Brussel was betrokken bij het Britse experiment. Zij verwijst naar een andere grote studie uit Groot-Brittannië uit 2019. Onderzoekers doorplozen data over werk en gezondheid van 85 duizend mensen verzameld over een tijdspanne van tien jaar.
‘Dat onderzoek toonde aan dat er qua gezondheid geen ideale werktijden bestaan’, zegt Mullens. ‘Persoonlijke omstandigheden overheersen te sterk. Wel bleek dat werklozen er al bij 8 uur betaald werk per week sterk op vooruitgingen qua gezondheid. Waarschijnlijk doordat ze het gevoel kregen weer mee te draaien in de samenleving.’
Maar is dan verder, afgezien van deze kruimel aan informatie, niets eenduidig? Toch wel. Flexibiliteit, waardoor je werk en privéaangelegenheden kunt combineren, ontplooiingsmogelijkheden, steun op de werkvloer, autonomie en rust (zie kader) zijn ontegenzeggelijk van belang.
Arbeids- en organisatiepsycholoog Beatrice van der Heijden van de Radboud Universiteit Nijmegen ergert zich aan de manier waarop nu vaak wordt gediscussieerd over arbeidsparticipatie. ‘We zouden het moeten hebben over flexibiliteit zodat mensen alle ballen in de lucht kunnen houden tijdens de verschillende fases van hun leven.’
Doordat we in patronen vastgeroest zitten, belemmert deeltijdwerk volgens haar nu nog te sterk je carrièremogelijkheden. Vooral vrouwen zijn daar de dupe van. Flexibilisering zou de genderkloof op de arbeidsmarkt dan ook kunnen helpen dichten, meent Van der Heijden.
Vrouwen nemen gemiddeld meer dan mannen de zorgtaken binnen het gezin op zich en kiezen daarom vaker voor deeltijdwerk. ‘Van een doorstart op latere leeftijd, als er minder zorgtaken zijn, komt het vaak niet. Het zou heel normaal moeten worden om na je veertigste aan een doorstart van je carrière te werken en daar zelfs weer opleidingen voor te volgen.’
‘Of je een baan volhoudt hangt sterk af van de intensiteit van het werk’, zegt arbeidspsycholoog Arnold Bakker van de Erasmus Universiteit Rotterdam. ‘Mensen moeten voldoende rusten, ook op het werk. Je moet ’s avonds het werk uit je hoofd kunnen zetten en je moet tijdens kantooruren voldoende lummeltijd hebben. Maak geregeld een wandeling en een praatje met collega’s. Studies laten zien dat als mensen hun werk goed doseren, ze ontzettend veel aan kunnen.’
In sommige sectoren zou het volgens Bakker beter zijn als mensen meer uren gingen werken zodat ze meer tijd overhouden om op het werk op adem te komen. ‘In het onderwijs, waar veel mensen stress ervaren, zou dat aan te raden zijn. Kort de vakanties in. Dan kun je het werk spreiden over een langere periode.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden