De bekendste verzetsdaad van Ilja Ponomarjov is een druk op een knop. Op 20 maart 2014 drukte hij, naar eigen zeggen met trillende vingers, in het Russische parlement op de knop ‘tegen’. Zo voorkwam hij dat de Doema unaniem akkoord ging met de annexatie van de Krim: 445 voor, 1 tegen.
Ponomarjov zei toen dat hij de Krim weliswaar als Russisch grondgebied beschouwde, maar dat hij vreesde dat een annexatie zou leiden tot een oorlog met Oekraïne.
Nu, negen jaar later, gelooft Ponomarjov (47) niet meer in vreedzaam verzet. Hij woont in Oekraïne en is politiek leider van het Vrijheid van Rusland Legioen, een paramilitaire groep van enkele honderden etnische Russen. De groep is vooral actief aan frontlinies in de Donbas en maakt deel uit van het Internationaal Legioen, een strijdmacht van buitenlandse vrijwilligers onder bevel van het Oekraïense leger.
Over de auteur
Tom Vennink schrijft voor de Volkskrant over Rusland, Oekraïne, Belarus, de Kaukasus en Centraal-Azië. Hij reist geregeld naar de oorlog in Oekraïne. Eerder was hij correspondent in Moskou.
Vorige week stak het Vrijheid van Rusland Legioen de landsgrens over. Met het extreem-rechtse Russische Vrijwilligerskorps bezetten strijders enkele dorpen in de Russische grensprovincie Belgorod. Het kostte het Russische leger meer dan een dag om de controle terug te krijgen over het eigen grondgebied, via een operatie met gevechtshelikopters en artillerie.
Ponomarjov legde aan buitenlandse media uit wat het legioen wil bereiken. ‘Deze oorlog eindigt niet in Oekraïne’, zei hij. ‘Deze oorlog kan alleen eindigen in Moskou met de omverwerping van Poetins regime.’
Met zulke uitspraken steekt Ponomarjov de heilige grens van de Russische oppositie over. De oppositie, die al ruim een decennium wordt aangevoerd door Aleksej Navalny, veroordeelt geweld en houdt vast aan het bekende instrumentarium: corruptieonderzoeken, stemadvies bij verkiezingen (eigen kandidaten mogen niet meedoen van het Kremlin) en straatprotesten. Gouden regel bij de protesten is dat deelnemers geen geweld gebruiken tegen de brute oproerpolitie, die mensen tegen de stoeptegels slaat en daarna soms nog een schok geeft met een stroomstootwapen.
Volgende week doet Navalny’s team weer een poging. Het team, dat naar Europa is gevlucht, heeft Russen opgeroepen om op 4 juni – Navalny’s 47ste verjaardag – de straat op te gaan om de vrijlating van de oppositieleider te eisen. Het team belooft deelnemers juridische en financiële bijstand in geval van arrestatie.
Ponomarjov maakte jarenlang deel uit van de linkerflank van die vreedzame oppositie. Hij begon bij de communistische partij KPRF en werd in 2007 verkozen als parlementslid namens Rechtvaardig Rusland, toen een linkse oppositiepartij. In de Doema noemde hij Poetins partij Verenigd Rusland een partij van ‘schurken en dieven’, een term bedacht door Navalny. En in 2012 had hij een leidende rol bij massale protesten tegen Poetins frauduleuze herverkiezing, al werd hij toen al overvleugeld door de veel populairdere Navalny.
Ponomarjovs oppositiestrijd in Rusland belandde op een dood spoor na zijn stem tegen de annexatie. Hij kreeg strafzaken aan zijn broek en vluchtte naar Kyiv. Ook in Oekraïne voelt hij zich jarenlang niet veilig voor Poetins geheime diensten.
Een andere oud-parlementariër, Denis Voronenkov, werd doodgeschoten toen hij in Kyiv op weg was naar een afspraak met Ponomarjov. De Oekraïense autoriteiten spraken van een huurmoord in opdracht van de Russische veiligheidsdienst FSB. Sinds de moord krijgt Ponomarjov beveiliging van de Oekraïense veiligheidsdienst. Hij zegt dat hij thuis een automatisch geweer binnen handbereik houdt.
Tegen Poetins repressie is volgens Ponomarjov maar één ding opgewassen: een revolutie. Hij belooft de Russische bevolking, die een eeuw geleden een van de bloedigste revoluties uit de wereldgeschiedenis doormaakte en weinig voelt voor een herhaling, ‘een revolutie zonder chaos’.
‘Het bloedvergieten zal beperkt blijven tot Poetin en zijn volgelingen’, schrijft Ponomarjov in zijn boek Moet Poetin dood? (spoiler: ja), dat vaag blijft over het verloop van zo’n revolutie. ‘Ze moeten worden gedood met een steek van een espentak in hun hart. Of met een zilveren kogel. Of met een touw.’
Ponomarjov ziet zichzelf als een geschikte leider van zo’n revolutie, al zijn de meeste Russen hem allang vergeten. Via het Vrijheid van Rusland Legioen en zijn Russischtalige YouTube-kanaal Februari-ochtend (honderdduizend abonnees) heeft Ponomarjov weer een publiek. Hij kondigt meer aanvallen aan van het legioen, dat wordt geleid door een strijder met de codenaam ‘Caesar’.
Welkom bij de oppositie is Ponomarjov niet meer. Wegens zijn sympathie voor moordaanslagen mocht hij vorig jaar niet meedoen aan een congres van Poetin-critici in Vilnius. Hij had zich al jaren eerder impopulair gemaakt bij Navalny’s beweging door valse complottheorieën te verspreiden over Navalny en als Doema-lid campagne te voeren voor wetten die de greep van het Kremlin op het internet vergrootten.
Maar Oekraïne geeft predikers van een revolutie in Rusland de ruimte. De Oekraïense militaire veiligheidsdienst bevestigde vorige week samenwerking met het Vrijheid van Rusland Legioen en het extreem-rechtse Vrijwilligerskorps. President Zelensky’s adviseur Mychajlo Podoljak zei dat er ‘maar één drijvende politieke kracht is in een totalitair land van aangedraaide duimschroeven: een gewapende guerrillabeweging’.
3 x Ponomarjov
Ponomarjov zegt dat recente moordaanslagen in Rusland ‘een nieuw hoofdstuk in het Russische verzet tegen het poetinisme’ hebben geopend. Hij beweert contact te hebben gehad met de plegers van de aanslag op de dochter van de Poetingezinde ideoloog Aleksandr Doegin, vorig jaar in Moskou. Critici zeggen dat dat grootspraak is.
Ponomarjov is sinds 2019 Oekraïens staatsburger. Toenmalig president Petro Porosjenko gaf hem een Oekraïens paspoort.
Voor zijn politieke loopbaan bij linkse oppositiepartijen was Ponomarjov vicepresident van Yukos, toen het grootste oliebedrijf van Rusland. Zijn baas, oligarch Michail Chodorkovski, belandde 10 jaar in de cel nadat hij de oppositiepartijen had gefinancierd.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden