Daar kreeg de professor het opeens te kwaad. Al vaak genoeg had hij het college klimaatverandering gegeven, maar nu werd het hem teveel. Hij schoot vol, en moest het college afbreken. Even een glaasje water.
Het was een ‘definiërend moment’, zegt Erik van Sebille (42), de professor in kwestie, achteraf. Vandaar dat hij erover vertelde in zijn openingsrede als hoogleraar oceanografie en publieke betrokkenheid, eerder deze maand aan de Universiteit Utrecht. Niet omdat hij op dat moment voor het eerst snapte hoe diep klimaatverandering hem eigenlijk raakt – maar vooral door wat hij merkte bij zijn studenten.
Ze waren diep onder de indruk.
Over de auteur
Maarten Keulemans is wetenschapsredacteur bij de Volkskrant, met als specialismen microleven, klimaat, archeologie en gentech. Voor zijn coronaverslaggeving werd hij uitgeroepen tot journalist van het jaar.
‘Ik had dit totaal niet van mezelf verwacht, had ook helemaal niet de intentie om op de emotie te spelen’, vertelt hij achteraf, onder een systeemplafond, zes hoog achter aan de universiteit. ‘Maar toen kwam dat moment dat ik de les stopte omdat ik het even niet meer trok. En merkte ik: dit heeft impact.’
‘Wetenschappers zijn ook mensen. En ik vind dat we moeten laten zien dat we geen robots zijn, dat we emoties hebben, dat is één van mijn kernwaarden. Als we als wetenschappers een verhaal willen overbrengen, gaat het niet alleen over de inhoud. Het gaat ook om emotie.’
‘Het komt door de zeespiegelstijging. De veranderingen in de oceanen die we zien. Ecosystemen, die daar totaal aan het veranderen zijn. Het noordpoolgebied, met het zee-ijs dat daar aan het smelten is. Vissers die zich afvragen: welke vis ga ik over vijf jaar vangen, waarop moet ik me voorbereiden?
‘Maar voor mij persoonlijk zit het er vooral in dat ik me daarover schuldig voel. Schuldig, dat ik in deze positie zit. Dat ik Nederlander ben. Een opleiding heb genoten, ondersteuning heb gehad in mijn leven. Allemaal gebaseerd op een economisch model van groei dat gewoon niet duurzaam is. Door de keuzes die wij maken, kunnen toekomstige generaties niet meer alle keuzes maken die ze zouden willen. Wij sluiten deuren voor andere generaties. Ik ben totaal niet religieus opgevoed, maar we leggen eigenlijk een soort erfzonde op toekomstige generaties.’
Een tobberige zeurpiet is hij overigens allerminst. Hier is de wetenschapper die zijn studenten eens opdroeg om in plaats van een essay een Wikipediapagina te schrijven over een oceanografisch deelonderwerp, en die tijdens zijn openingsrede als hoogleraar ineens van het spreekgestoelte stapte om meer tussen de mensen te kunnen staan.
Een zekere wereldfaam kreeg hij acht jaar geleden, toen hij in Sydney werkte en het Maleisische passagiersvliegtuig MH370 verdween. Ineens ontdekte de wereldpers hem als zeestromingexpert die kon uitleggen hoe de wrakstukken verspreid konden zijn en waarom je niet met een satelliet de zeebodem kunt afspeuren (de oceaan is ondoordringbaar voor elektromagnetische straling, legde hij dan uit). Overal dook de vlot pratende, mediagenieke oceanograaf ineens op. ‘Op een gegeven moment zat ik zeven dagen achter elkaar bij CNN in de studio’, zegt hij, zichtbaar in zijn sas.
Dat was voordat Van Sebille, met de golfstroom mee, weer terugkeerde naar Nederland. Een project om ronddobberend plastic terug te voeren op de eigenaar, is een van zijn spannende nieuwe ideeën. ‘Geen idee of dat lukt hoor’, zegt hij er meteen bij.
Maar stel dat het wél mogelijk zou zijn om aangespoelde stukken plastic met de inspanning van zeebiologen, juristen en zeestromingsexperts terug te rekenen naar het schip dat het overboord heeft gekieperd. ‘Dan kun je misschien de vervuiler mede aansprakelijk stellen voor de schoonmaak, zoals ook bij olierampen gebeurt’, mijmert hij.
Trouwens, een klimaatactivist was hij eigenlijk nooit. Eerder een ‘tikje corporaal’ en ‘meer van het behouden’, zegt hijzelf. Iemand die de zwarte academische toga waardeert, omdat die waardigheid, traditie en wetenschappelijke neutraliteit uitstraalt. Van klimaatverandering had hij slechts zijdelings notie, toen hij natuurkunde ging studeren om meer te snappen van oceaanstromingen.
‘Het grote verschil is dat ik met mijn groep ook daadwerkelijk onderzoek wil doen naar: wat werkt? We vragen van onze wetenschappers steeds vaker om aan communicatie te doen, maar intussen is er nog altijd ernstig tekort aan op bewijs gebaseerde theorieën hoe dat het effectiefst kan. Moet de hoogleraar altijd het woord voeren, of kun je het beter overlaten aan een universitair docent of student? Op welk publiek moet je mikken? Lezers van de Volkskrant, of heb je meer aan Voetbal Inside of Linda? En hoeveel moeite kost het om die te bereiken?’
‘Nou, wacht, ik moet helemaal niets. Het college van bestuur doet hier niet aan het opleggen van welke woorden we wel en niet gebruiken. Ons bestuur heeft vooral gezegd: we voegen het woord ‘noodtoestand’ toe aan de gereedschapskist. Het college erkent in feite dat er situaties zijn waarin je best mag zeggen: er is nu een noodtoestand vanwege het klimaat.’
‘Zei ik dat? Ik bedoelde misschien meer: waarde. Als wetenschappers die toga aan hebben, stralen ze uit dat ze dezelfde wetenschappelijke waarden vertegenwoordigen.’
‘Ik ben geen lid van Extinction Rebellion of zo hoor, ik speelde ook een beetje een rol. Maar wat je vaak hoort, en wat natuurlijk best een goede vergelijking is: niemand vindt het raar als een longarts zegt dat mensen moeten stoppen met roken. Ik vind dat vergelijkbaar met een klimaatwetenschapper die zegt: we moeten naar nul CO2-uitstoot, want als we dat niet doen, gaan we naar een toekomst waarin… Nou ja, de mensheid zal niet uitsterven, maar er gaan wel heel, heel grote veranderingen plaatsvinden.’
‘Nee, maar we weten wel dat als we blijven doorgaan op dit traject van uitstoot van broeikasgassen, de maatschappij straks voor een enorme uitdaging staat. Dat kun je beter voorkomen. Want zo geef je de samenleving van de toekomst meer vrijheid, en stuur je haar niet een bepaalde richting op.’
‘O, natuurlijk. Ik ben allereerst wetenschapper. Mijn interne drijfveer is: willen begrijpen hoe de oceaan en hoe het klimaat werkt. En ik denk dat we juist veel behoefte hebben aan positiever klimaatnieuws. Ik ben zelf ook een beetje klaar met al die doemscenario’s.
‘Tijdens het uitspreken van mijn oratie stond ik vijf minuten een verhaal te houden over hoe dramatisch het allemaal is. Maar intussen zag ik de mensen in de zaal, mijn buren en zo, een beetje schrikken. Ik denk dat al die doom and gloom ook een van de zwakheden is van de huidige klimaatcommunicatie.’
‘Dat zijn dus precies de vragen die we willen onderzoeken: wat werkt wel, wat werkt niet, en wanneer?’
‘Als zo’n onderstroom begint te ontstaan, kan het zin hebben om meer vanuit het positieve te communiceren. En gaan zeggen: dit biedt ook echt mooie kansen. Als we door die transitie gaan, betekent het ook: minder vervuiling, meer groen, meer biodiversiteit, hopelijk een eerlijkere wereld.’
‘Omdat ik denk: daarmee kun je de samenleving het meest ten goede veranderen. Een zero-carbon-samenleving die geen broeikasgassen meer uitstoot, is waarschijnlijk een samenleving die op veel meer manieren circulair is en waar men nadenkt over grondstoffen op een goede manier gebruiken.
‘Plus dat er voor het klimaat al veel aandacht is. Dat maakt het een goede manier om de boodschap over te brengen. Als er op dat bord dat ik meenam naar mijn oratie had gestaan: ‘Prof strike for ocean noise pollution’ (geluidsvervuiling in zee, red.), had dat lang niet zo’n indruk gemaakt.’
Hij moet denken aan een in klimaatkringen bekende mop, zegt hij, van de klimaatscepticus die tijdens een klimaattop overeind springt en woedend uitroept: ‘Wat nou als klimaatverandering een hoax is, één groot bedrog? Dan zijn we de wereld voor niets aan het verbeteren!’
Van Sebille maakt een armgebaar naar het actiebord dat hij meenam naar zijn oratie en dat inmiddels pontificaal in zijn werkkamer aan de muur hangt. ‘Ach man. Ik zou heel blij zijn als dat bord gewoon lekker weg kan en ik weer terug kan naar mijn vragen over de oceaan. Dat er over tien jaar niemand meer hier aan tafel zit om me te bevragen over klimaatactivisme.’
‘Echt waar. Daarom vond ik die aandacht rond MH370 ook zo leuk. Dat ging gewoon over waarom het zo moeilijk is om een vliegtuig te vinden in de oceaan. Dat ging helemaal niet over het klimaat. Heerlijk.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden