Wetenschappers gaan zelden in één streep op het doel af. Een ode aan de onverwachte ontdekkingen. Vandaag: hoe bioloog Wilbert Zwart een verrassende overlevingsstrategie van prostaatkanker ontdekte.
‘Ik had nog nooit gehoord van het eiwit dat we zagen. Pas na een jaar of twee snapten we het. Dit onderdeel van de biologische klok zorgde ervoor dat prostaatkanker ongevoelig werd voor onze medicijnen.
‘Elk jaar krijgen 12 duizend Nederlanders de diagnose prostaatkanker. Het is een van de meest voorkomende typen kanker bij mannen.
‘Prostaatkanker is verslaafd aan het mannelijke hormoon testosteron. Dat bindt aan de zogeheten androgeenreceptor, en samen binden ze op specifieke plekken aan het dna van de kankercel. Daardoor kan de tumor groeien en overleven.
‘Patiënten met prostaatkanker krijgen eerst een operatie of bestraling. Dat geneest zeven op de tien mensen, maar bij drie op de tien komt de tumor terug als uitzaaiing. Die mannen krijgen testosteronremmers: medicijnen die de aanmaak of de effecten van testosteron verminderen. In eerste instantie werken die voor het overgrote merendeel van de patiënten. Maar uiteindelijk wordt de tumor ongevoelig en groeit hij alsnog terug.
‘Wetenschappers zijn al tientallen jaren bezig om te ontdekken waarom prostaatkanker ongevoelig wordt voor testosteronremmers. Die kennis is nodig om een betere behandeling te ontwikkelen.
‘Ook wij deden hier onderzoek naar. Daarvoor verzamelden we het tumorweefsel van 55 patiënten voor- en nadat ze testosteronremmers hadden gekregen. In de weefsels bestudeerden we de eiwitten die vastzaten aan het dna.
‘Mijn promovendus Simon Linder en ik keken naar het stukje dna waar normaal gesproken de androgeenreceptor aan bindt. Die receptor was na de behandeling niet meer aanwezig. We zagen wel een ander eiwit: ARNTL. Dat bleek betrokken te zijn bij het dag-nachtritme.
‘Het dag-nachtritme, beter bekend als de biologische klok, regelt dat je ’s ochtends wakker wordt en ’s avonds moe raakt. Ook de cellen in je lichaam hebben een ingebouwde 24-uursklok.
‘Prostaatkankercellen hebben geen dag-nachtritme meer, maar de eiwitten die het aansturen zijn nog wel aanwezig. We ontdekten dat ARNTL een nieuwe functie krijgt: het bindt aan plekken van het dna waar normaliter de androgeenreceptor bindt. Zo leidt het tot groei van de tumor. De tumorcel misbruikt de eiwitten van het dag-nachtritme dus om zonder testosteron te kunnen overleven.
‘Uit eerder onderzoek kenden we al wat mechanismen waardoor prostaatkanker resistent wordt tegen testosteronremmers. De meeste hebben met de androgeenreceptor te maken. Tumorcellen kunnen bijvoorbeeld meer van die receptor produceren, waardoor een klein beetje testosteron al voldoende is om te blijven leven.
‘Nu vonden we een mechanisme dat we nooit hadden verwacht. Het ARNTL-eiwit heeft in gezonde cellen een onschuldige functie in het reguleren van het dag-nachtritme, maar nu draagt het bij aan de overleving van kankercellen. Dat betekent overigens niet dat prostaatkanker sneller groeit of eerder resistent wordt als patiënten een verstoord ritme of een jetlag hebben.
‘Onze ontdekking leert ons dat we buiten de gebaande paden moeten kijken bij het ontwikkelen van medicijnen tegen prostaatkanker. Onderzoekers werkten lange tijd aan manieren om de androgeenreceptor te remmen. Maar we moeten ook zoeken in andere hoeken van de biologie, zoals die van het dag-nachtritme.
‘We zouden bijvoorbeeld de eiwitten van het dag-nachtritme kunnen uitschakelen in prostaatkankercellen, zodat de testosteronremmers weer werken. Dat lukte ons al in petrischaaltjes en proefdieren. Daarmee hebben we nog geen nieuw medicijn voor de patiënt van vandaag. Maar uiteindelijk willen we de patiënt van morgen een betere behandeling bieden.’
Wilbert Zwart is hoogleraar functionele genetica in de oncologie aan de TU Eindhoven. Hij onderzoekt hormoongevoelige tumoren aan het Nederlands Kanker Instituut van het Antoni van Leeuwenhoek. Zijn onderzoeksgroep is aangesloten bij het Oncode Instituut.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden