N.B. Het kan zijn dat elementen ontbreken aan deze printversie.
Wapenhandel Experts waarschuwen voor de risico’s van wapenleveranties aan Oekraïne. Die gaan na de oorlog geheid zwerven. Maar daarover gaat het in het publieke debat zelden. „Wie kritiek heeft, wordt meteen in het pro-Russische kamp geplaatst.”
De Oekraïense politie krijgt in 2017 een telefoontje van een vrouw. Ze zegt te worden bedreigd door haar ex-man, die zwaait met handgranaten. De politie arresteert de 28-jarige man en neemt zijn granaten in beslag. Een van de granaten blijkt in 1975 geproduceerd in een fabriek bij Moskou en tijdens de Koude Oorlog opgeslagen in een depot in Oost-Oekraïne, dat in 2014 is geplunderd door pro-Russische rebellen. Nadien trof de politie deze granaten aan in heel Oekraïne, bij wapensmokkelaars, drugsdealers en andere criminelen. En bij een ruzie tussen oud-geliefden dus.
Deze week verspreidde Rusland foto’s die lijken aan te tonen dat enkele voertuigen die de Verenigde Staten aan Oekraïne hebben geschonken, in Russische handen zijn gevallen na een aanval vanuit Oekraïne op Russisch grondgebied. Of de Amerikaanse voertuigen door Kyiv de grens over zijn gestuurd of zijn verkregen op de zwarte markt, zoals de groeperingen die de aanval opeisten suggereren, maakt voor eventuele schadelijke gevolgen niet eens zoveel uit. De VS hadden Oekraïne streng verboden hun materieel te gebruiken over de grens, uit angst voor escalatie van de oorlog en diefstal van westerse technologie.
Over alle negatieve gevolgen van de westerse wapenleveranties aan Oekraïne gaat het in het publieke debat zelden. Als er in het Westen al kritiek klinkt, luidt die vooral: geef méér! Of stuur sneller. Die wapens, is de brede politieke consensus, heeft Oekraïne nodig om zich te verdedigen tegen Rusland.
Maar bij veiligheidsexperts leven wel degelijk grote zorgen. En die strekken verder dan de vrees voor uitdunning van het eigen wapenarsenaal of voor provocatie van Rusland. Eén voorname zorg: wat gebeurt er met het materieel na overdracht aan de Oekraïense strijdkrachten, en na het einde van de oorlog? Komen deze wapens straks in verkeerde handen terecht, en keren ze zich tegen het Westen?
Zo zei de Duitse baas van Interpol, Jürgen Stock, vorig jaar: „Zodra de geweren zwijgen [in Oekraïne], komen de illegale wapens. Dat weten we van andere conflicten.” Criminelen zouden, „as we speak” misbruik maken van de chaos en de grote beschikbaarheid van wapens, „ook de wapens in handen van het [Oekraïense] leger en ook zware wapens”. De Interpolchef verwacht „een grote toestroom van illegale wapens in Europa, en op andere continenten. We zouden gealarmeerd moeten zijn.”
Men is in elk geval gewaarschuwd. Een bekend voorbeeld van de kwalijke gevolgen van wapenleveranties is Afghanistan, waar de Taliban nog jaren vooruit kunnen met het arsenaal dat westerse troepen eens met veel goede bedoelingen aan het Afghaanse leger gaven.
Een ander nachtmerriescenario is Joegoslavië. Kalasjnikovs uit de Balkanoorlogen van de jaren negentig doken in 2015 op bij de aanslag op de redactie van Charlie Hebdo in Parijs. Er gingen ladingen wapens vanuit de Balkan naar Bolivia en Brazilië, naar Irak en naar rebellengroepen in Angola en Rwanda. Deze maand nog werden twee dodelijke schietpartijen op Servische scholen toegeschreven aan het wapensurplus. Het Vlaams Vredesinstituut waarschuwt al sinds het gewapende conflict in Oost-Oekrane in 2014 begon voor „een nieuw Joegoslavië”.
Want al lang vóór het Westen in 2022 besloot stapels wapens naar Oekraïne te sturen, stond het land bekend om zijn levendige illegale wapenhandel. Na de val van de Sovjet-Unie bleef het zitten met zeven miljoen kleine wapens, die deels werden gesmokkeld naar conflicten elders, zoals in Liberia en Afghanistan. Oekraïne vormde ook een knooppunt in de smokkel van wapens uit de Balkan. Bovendien was de wapenwetgeving er zwak, en de corruptie berucht.
Vanaf 2014 verslechterde de Oekraïense reputatie, toen de overvolle legerdepots in Oost-Oekraïne werden geplunderd. Honderdduizenden zogenoemde ‘kleine wapens’ (bijvoorbeeld geweren en revolvers) en ‘lichte wapens’ (denk aan luchtdoelraketten en antitankwapens) verdwenen van de radar. Duizenden handgranaten belandden in handen van aan Rusland gelieerde rebellengroepen en bij criminelen, concludeerde de Geneefse ngo Small Arms Survey (SAS), die uitvoerig onderzoek deed naar de illegale wapenhandel.
Een training in Oekraïne, een week geleden.
Foto Bernadett Szabo/Reuters
In 2016 arresteerde Oekraïne een Fransman die in het oosten kalasjnikovs, raketwerpers, munitie en 125 kilo TNT had vergaard, waarmee hij in Frankrijk vijftien aanslagen wilde plegen op onder meer een moskee, een synagoge en het Europees kampioenschap voetbal. Oekraïne arresteerde hem op de grens met Polen. Ngo SAS vond ook gestolen raketwerpers terug in de illegale verkoop op internet.
Volgens SAS bleven de illegale wapens die sinds 2014 in omloop kwamen in Oekraïne echter hoofdzakelijk binnen de eigen grenzen. Eén verklaring is de magneetfunctie van het conflict aldaar. In Oekraïne is enorme vraag. Een andere verklaring dat de Oekraïense autoriteiten effectief optreden om verdere verspreiding van de illegale wapens te voorkomen.
Maar er is geen garantie dat dit zo blijft. Nederland probeert die garantie wel af te dwingen, door Oekraïne te laten tekenen dat het militaire materieel alleen mag worden gebruikt door Oekraïense overheidsinstanties, ter verdediging, en niet zonder schriftelijke toestemming mag worden overgedragen of doorverkocht aan andere partijen.
Een kat naast een wapen van een Oekraïense soldaat aan de frontlinie.
Foto Oleg Petrasyuk/EPA
Nederland erkent echter het risico dat geschonken luchtdoelsystemen en antitankwapens in verkeerde handen vallen, getuige de brief die de regering vlak na de Russische aanval op Kyiv naar de Kamer stuurde. Oekraïne heeft immers „een van de grootste illegale wapenhandelcircuits in Europa” en daarom valt toetsing aan een Europees exportcriterium „negatief uit”. Afgewogen tegen het Oekraïense recht op zelfverdediging, wordt dit risico echter „acceptabel” geacht.
Westerse functionarissen zeggen dat er nog geen signalen zijn dat westerse wapens de illegale markt op stromen. Volgens onafhankelijke onderzoekers is het nog te vroeg om conclusies te trekken – er zijn nog amper data over 2022 en 2023. Ja, buurland Moldavië meldde een vertwaalfvoudiging van de ontdekte wapensmokkel op de grens, een half jaar na de aanval op Kyiv, maar dat ging om een stijging van twee vuurwapens naar 24. Nagenoeg niks dus.
Pro-Russissche media verspreiden echter gretig valse claims dat slechts een derde van de aan Oekraïne geleverde wapens op het slagveld terechtkomt. Ze verspreiden ook screenshots waarop het lijkt of Amerikaanse antitankraketten vanuit Kyiv worden doorverkocht op het dark web. Wapens zijn een dankbaar onderwerp van de Russische desinformatiecampagne. De antiwapenlobby blijft zich niet alleen vanwege de brede steun voor Oekraïne, maar ook hierom NRC