Aan de vooravond van zijn honderdste verjaardag blijft Henry Kissinger vooruitkijken: hij vreest kunstmatige intelligentie en roept op Oekraïne lid te maken van de Navo. Het is tekenend voor de roemruchte topdiplomaat, die de afgelopen eeuw betrokken was bij tal van conflicten en vredesbesprekingen.
Henry Kissinger wordt zaterdag 100, een mijlpaal voor een fenomeen. Amerika’s voormalige nationale-veiligheidsadviseur en minister van Buitenlandse Zaken laat niemand onverschillig. Voor velen die wereldpolitiek willen bedrijven of begrijpen, is hij als de naald van een kompas. Voor anderen was hij vooral de cynische voetknecht van het Amerikaanse imperialisme.
The Economist sprak, verspreid over twee dagen, maar liefst acht uur met de bijna honderdjarige. Het gesprek ging voornamelijk over de toekomst, en alleen dat al is een bewijs van respect. Na afloop is het Britse blad, zelf maatstaf voor intelligente journalistiek, onder de indruk. Het lijf van de man is krom getrokken, hij loopt moeilijk, maar met zijn brein is niks mis. Hij is ‘messcherp’, luidt het oordeel.
Kissinger zegt te vrezen dat Amerika en China afstevenen op een catastrofale confrontatie. Hij spreekt van ‘de klassieke situatie die aan wereldoorlogen voorafgaat’. Hun strijd om economische en technologische superioriteit wordt steeds heviger, er is weinig ruimte voor concessies, elke verstoring van het evenwicht kan rampzalige gevolgen hebben, met eventueel Taiwan als de niet minder klassieke lont in het kruitvat. Kunstmatige intelligentie is een nieuw spanningsverhogend element. Zij kan leiden tot machines die ons destructieve vermogen oneindig vergroten. De ontwikkeling ervan gaat zo snel dat beide partijen slechts vijf tot tien jaar hebben om een modus vivendi te vinden, aldus Kissinger in wat al betiteld is als zijn Laatste Waarschuwing, in meer dan één opzicht.
Hij adviseert de Amerikaanse en Chinese leiders de temperatuur te verlagen, een permanente dialoog te beginnen en besprekingen te voeren over hoe AI kan worden beheerst, zoals in de Koude Oorlog werd onderhandeld over kernwapenlimieten. Staten met allesvernietigende wapens (nucleair en kunstmatige intelligentie) hebben de dure plicht tot een evenwicht te komen als basis voor vreedzame co-existentie. Het lot van de mensheid hangt daar volgens hem van af.
Het is Kissinger ten voeten uit. Hij is denker en doener, man van de theorie en de praktijk. Als professor bestudeerde hij de manier waarop Groot-Brittannië in de 19de eeuw het machtsevenwicht op het Europese continent bewaakte, als Amerika’s nationale-veiligheidsadviseur en minister van Buitenlandse Zaken onder de presidenten Nixon en Ford paste hij tussen 1969 en 1977 zijn kennis toe. Daarna adviseerde hij als geopolitieke consultant wereldwijd gezagsdragers en ondernemingen. Hij schreef veelgelezen boeken en werd een celebrity die de camera’s nooit misten als hij op een voetbaltribune zat. Hij had verstand van macht maar ook van mensen. ‘Niemand zal ooit de strijd tussen de seksen winnen. Er is te veel verbroedering met de vijand’. En: ‘Lofredes op begrafenissen worden niet onder ede uitgesproken’, waren een paar van zijn grappen.
Als geleerde en als man aan de knoppen werden zijn persoonlijke ervaringen een belangrijke leidraad. Hij werd geboren in het Beierse Fürth, ontvluchtte als vijftienjarige samen met zijn joodse familie nazi-Duitsland, verloor dertien naaste familieleden in de Holocaust, vocht als Amerikaans soldaat mee in de Tweede Wereldoorlog. Het sterkte hem in zijn overtuiging dat vernietigende conflicten alleen voorkomen kunnen worden door ‘stijfkoppige diplomatie’.
Zijn inzet daarbij was altijd een evenwicht te vinden tussen Amerika’s nationale belang en de belangen van andere mogendheden. Een belangrijke voorwaarde daartoe is het erkennen van de gevoeligheden van de tegenpartij om die vervolgens te middelen met het eigen belang. Kissinger had dan ook weinig op met de Amerikaanse zendingsdrang om de wereld tot het vrije, democratische evenbeeld van de Verenigde Staten te maken. Willen de VS vreedzaam samenleven met China, dan moeten ze niet streven naar een verandering van regime daar, vindt hij.
Pragmatisch het beste maken van moeilijke situaties – dat was steeds zijn uitgangspunt. De Koude Oorlog tussen het Sovjetblok en het Westen was met die enorme kernwapenarsenalen hypergevaarlijk, maar met zijn ontspanningspolitiek maakte hij de rivaliteit beheersbaar. Met toenmalig president Nixon normaliseerde hij de betrekkingen met communistisch China van Mao. Hij legde met zijn pendeldiplomatie de basis voor het vredesproces in het Midden-Oosten. In 1973 kreeg hij samen met zijn Noord-Vietnamese tegenspeler Le Duc Tho de Nobelprijs voor de Vrede voor de Parijse akkoorden die een eind moesten maken aan de Vietnamoorlog.
Kissinger was goed in onderhandelen, het leverde hem het etiket ‘diplomatiek genie’ op. Als ‘realist’ dacht hij primair in termen van macht, machtsevenwicht, stabiliteit en het nationaal belang. Mensenrechten waren daaraan ondergeschikt. Hij steunde de coup van Pinochet tegen de democratisch gekozen socialistische regering van Chili en zat in de Vietnamoorlog achter de geheime bombardementen op Cambodja en Laos. Volgens hem kon soms ook geweld nodig zijn om tegenwicht te bieden aan de dreiging van het communisme. Critici eisten zijn berechting als ‘oorlogsmisdadiger’.
Na zijn vertrek uit de politiek daalde de koers van het aandeel-Kissinger. President Reagan brak met de ontspanningspolitiek en begon een ideologische kruistocht die de stoot gaf tot de ineenstorting van het Sovjet-imperium. Het 19de-eeuwse concept van het machtsevenwicht leek achterhaald: niks balans, de hele wereld zou worden zoals het liberaal-democratische Westen. Inmiddels weten we beter. Ruslands aanval op Oekraïne vermorzelde die droom.
Dus is daar weer de oude Kissinger met zijn bekende recepten. InThe Economist zegt hij dat we Oekraïne zoveel wapens leveren dat het straks het best bewapende land in Europa is met de strategisch minst ervaren leiding. Maak het daarom lid van de Navo, om het te beschermen maar ook om het te beteugelen. Tegelijk moet Europa toenadering tot Rusland zoeken om een stabiele oostgrens te bereiken.
Het is de vertrouwde Kissingeriaanse uitruil. Met meteen ook weer de angst dat hij op punt van democratische waarden te veel wil toegeven aan Rusland. Ook als honderdjarige verloochent hij zichzelf niet. Hij blijft het vleesgeworden spanningsveld dat buitenlandse politiek vaak is.
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden