‘Ik zag dat u vlakbij de dierentuin bent geboren’, zegt rechtbankvoorzitter Jacco Janssen dinsdag tegen een van de zes verdachten die voor hem zitten. ‘Daar zat ik vroeger vlakbij op school.’ Dan richt hij zich tot een ander, een twintiger: ‘Welkom, u bent in Amsterdam geboren hè?’, vraagt hij. ‘Tja, daar kan niemand wat aan doen.’
Janssens’ woorden aan de zes verdachten uit Rotterdam, Alphen aan den Rijn, Antwerpen en Luik zijn niet alleen spielerei. Hij probeert ze op hun gemak te stellen. Want waar andere zogenoemde ‘drugsuithalers’ normaal gesproken zwijgen, is met dit zestal iets bijzonders afgesproken. Ze doen een boekje open over hun motieven en de misdaad, in ruil voor strafvermindering.
Over de auteur
Iva Venneman is algemeen verslaggever van de Volkskrant.
Hun rechtszaak wordt namelijk behandeld op een nieuw type zitting waarmee de Rotterdamse rechtbank dinsdag voor de tweede keer experimenteert: een Snelle Toekomstgerichte Meervoudige Kamerzitting (STMK). Om mee te kunnen doen moeten verdachten openheid van zaken geven. Strafvermindering, in de vorm van een lagere onvoorwaardelijke straf, is het wisselgeld.
Het idee achter deze proef is om zaken waarin er onomstotelijk bewijs is, sneller voor de rechter te laten komen en samen met verdachten ‘vooruit te blikken’ op hun toekomst, aldus de rechtbank. De gedachte is dat alle betrokkenen daar baat bij hebben. De rechtbank kan de verdachte sneller door het dichtslibbende rechtssysteem laten glijden, en de verdachten hebben snel duidelijkheid in plaats van een jarenlang proces.
Bovendien krijgen de vaak jonge verdachten nog een kans om wat van hun leven te maken, doordat de nadruk ligt op het voorkomen van herhaling, in plaats van op bestraffing. De aanpak kan werken voor het zogeheten ‘uithalen’ in de Rotterdamse haven, maar ook voor andere typen misdaden in onder meer de drugscriminaliteit, waarover jonge verdachten vaak zwijgen.
‘Het is bedoeld om mensen die voor een misdaad zijn veroordeeld ook in de samenleving te houden’, zegt rechtbankvoorzitter Janssen voordat de inhoudelijke behandeling van de zaak begint. Hij is de initiatiefnemer van het proefproject. ‘We gaan daarmee terug naar waar de rechtspraak oorspronkelijk voor is bedoeld.’
Het idee lijkt bij aanvang van de zitting te werken. ‘Ik kreeg er 5.000 euro voor, plus het aflossen van een schuld van 2.000 euro’, zegt de 20-jarige Mohammed N., wiens neon-groene shirt precies dezelfde kleur heeft als de strepen op de zeven politie-uniformen om hem heen.
‘We moesten onze grote boodschap in een boterhamzakje doen’, verklaart de 31-jarige Ilyas B. Hij werd tegen zijn wil thuis opgehaald en naar een locatie gereden waar een zeecontainer klaarstond. ‘Gaat u van tevoren dan nog snel naar de wc?’, wil Janssen weten. ‘Normaal gesproken wel, maar nu verrasten ze me. Ik moest mee, omdat ik nog schulden had openstaan.’
Hoewel Janssen de verdachten zo ver krijgt om te praten, zijn er nog wat haken en ogen aan de opzet van de STMK-zitting. De rechtbank heeft geen criteria over ‘hoe open’ verdachten moeten zijn om voor strafvermindering in aanmerking te komen. Sommige details die de verdachten dinsdag prijsgeven, stonden ook al in hun dossier. Over cruciale punten, zoals wie hun opdrachtgevers zijn of hoe de hiërarchie tussen de zes verdachten was verdeeld, zeggen ze niets.
Verder is het lastig om te beoordelen of de verdachten echt aan de toekomst willen werken of alleen meedoen op advies van hun advocaat - die een STMK-zitting kan aanvragen - met het oog op strafvermindering.
‘Ik ben er echt helemaal klaar mee’, verklaart Mohammed N., die in de container werd aangetroffen, drie weken nadat hij uit de gevangenis kwam. ‘Op lange termijn is normaal werken gewoon beter.’ De oudere jongens die hij kent, ‘die flitsende auto’s hebben en de hele dag feesten’, zitten allemaal vast of zijn dood, bekent hij. ‘Het is het me allemaal niet waard.’
Veelzeggend is het moment waarop een van de verdachten met een fors strafblad verklaart nu ‘echt het licht te hebben gezien’ en er gegrinnik in de zaal opklinkt. Deze verdachte wil bovendien alleen terugblikken op deze zaak, waarin het bewijs als een paal boven water staat. Maar over een andere kwestie van uithalen waarvan hij wordt verdacht, wil hij niets zeggen.
Het Openbaar Ministerie (OM) twijfelt aan de oprechtheid van de intenties, omdat vijf van de zes al eerder in de fout gingen. ‘We willen best over de toekomst praten met first offenders’, zegt een OM-woordvoerder daarover. ‘Maar deze mannen hadden al meerdere kansen gehad.’ De advocaten zijn op hun beurt niet blij dat de reclassering nog geen rapporten heeft opgesteld over de persoonlijke omstandigheden en de kans op herhaling bij de verdachten. ‘Ik vind dat echt een probleem bij dit type zitting’, zegt advocaat Desiree de Jonge.
Rechtbankvoorzitter Janssen pareert de kritiek door herhaaldelijk te benadrukken dat de rechtbank vooral nog aan het ‘ontdekken’ en ‘ontginnen’ is hoe ze de STMK-zittingen het beste kunnen organiseren. ‘Daar proeven we nu even de wrange vruchten van, maar ik maak me er hard voor om het allemaal vlot te trekken’, stelt hij de aanwezige advocaten en officieren gerust.
Uiteindelijk worden de mannen veroordeeld tot onvoorwaardelijke gevangenisstraffen van twaalf maanden plus acht, veertien, vijftien of achttien maanden voorwaardelijk. Dat is fors minder dan de drie tot anderhalf jaar onvoorwaardelijke gevangenisstraf die het OM eiste. Het OM overweegt in alle gevallen in hoger beroep te gaan.
De mannen en hun advocaten zijn na afloop enthousiast. ‘Praten is een risico en dat zet dit soort jongens vaak klem’, zegt advocaat De Jonge. ‘Ze worden daardoor vaak als zwijgende verdachte gezien, waardoor de rechtbank niet anders kan dan ze een flinke straf opleggen.’ Haar cliënt is daarom blij met de kans die hij nu van de rechtbank kreeg. ‘Hij is echt klaar met het verleden.’
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden