Wekenlang ging het veelal over het autoritarisme van president Recep Tayyip Erdogan en de wens van de oppositie van Turkije weer een ‘echte’ parlementaire democratie te maken. Commentatoren bespraken de kloof tussen islamisme en secularisme in Turkije, de economische crisis, de gevolgen van de verwoestende aardbevingen in februari, de talloze corruptieschandalen en bouwmisstanden in het land, het gebrek aan persvrijheid alsook de tienduizenden politieke gevangenen en, ook niet onbelangrijk, de conflicten aan de Turkse grenzen.
Maar enkele dagen voor de tweede en beslissende stemronde tussen president Erdogan en oppositieleider Kemal Kılıçdaroglu valt vooral hun nationalistische retoriek op. In de strijd om de gunst van de kiezers slaan beide presidentskandidaten een hardere toon aan over de twee kwesties die topprioriteit hebben voor Turkse nationalisten: de Syrische vluchtelingen en de Koerdische Arbeiderspartij PKK. Tel daarbij de flinke winst op die allerlei nationalistische partijen op 14 mei boekten bij de Turkse parlementsverkiezingen en de vraag dringt zich op: hoe groot is de invloed van het Turkse nationalisme?
‘Nationalisme is de alfa en omega van de Turkse politiek. Het geloof in ‘het vaderland’ laat zich verbinden met eender welke ideologie. Als de natie naar buiten toe moet worden verdedigd, ontpoppen Turken zich als vurige nationalisten, of ze nu rechts of links zijn, conservatief-religieus of seculier.
‘In verkiezingstijden proberen de concurrenten elkaar zelfs te overtroeven in nationalistische ijver. De ‘nieuwe’ retoriek van Kılıçdaroglu na de eerste stemronde op 14 mei spreekt boekdelen. Zijn verscherpte uithaal naar Erdogan om diens vluchtelingenbeleid en vroegere ‘geheime deals’ met de Koerdische PKK weerspiegelt zijn vrees om naast de stemmen van de radicalere nationalistische kiezers te grijpen. Maar de geschiedenis leert dat kiezers liever het origineel dan de kopie hebben: Erdogan is voor vele Turken dé sterke man. De Turkse Koerden zelf kregen niet eens een bedankje van Kılıçdaroglu voor hun steun in de eerste ronde. Ze zullen zich nu wel bedenken of ze hem in de beslissende ronde hun stem geven.’
‘De 19de-eeuwse dichter Namık Kemal beweert in Vaderlandslied: ‘Met onze daden beogen wij het vaderland voorspoed te brengen / Forten bewaken onze grenzen / Wij zijn Osmanen, wij tooien ons met bebloede lijkwades.’
‘Liefde voor het vaderland en eerbied voor nationale symbolen zoals de vlag, het leger en vader des vaderlands Atatürk leven sterk in Turkije. Erdogans AKP benadrukt de religieuze kant, de CHP van Kılıçdaroglu het seculiere karakter. Een groot conservatief blok hiertussen staat voor territoriale integriteit en het bewaken van traditionele soennitische moslimfamiliewaarden zonder nadruk op religie, maar anti-Koerdisch en bevreesd dat het Westen Turkije opnieuw opdeelt, zoals na de Eerste Wereldoorlog bij het Verdrag van Sèvres.
‘Elke Turkse president, wie dan ook, moet hier rekening mee houden. Het Koerdische probleem lost zich niet op en culturele erkenning en integratie vinden niet plaats. Syrische vluchtelingen worden naar huis gestuurd en de grenzen beter bewaakt. Toenadering tot het Westen, mocht Kılıçdaroglu alsnog winnen, zal dan ook niet onvoorwaardelijk zijn.’
‘Turks-nationalisten waren de grote winnaars van de verkiezingen op 14 mei. Voor het parlement kregen nationalistische partijen een kwart van de stemmen – naast de ook al behoorlijk nationalistische AKP van president Erdogan met 35 procent. Bij de presidentsverkiezingen haalde Erdogan bijna de meerderheid na jaren van nationalistisch beleid, met name gericht tegen de Koerden in Turkije en Syrië.
‘Maar de nationalisten zijn verdeeld. Van oudsher zijn er verschillende stromingen die elkaars bloed wel kunnen drinken. De twee hoofdstromen zijn seculiere nationalisten in de traditie van Atatürk en religieus-conservatieve nationalisten waartoe Erdogan behoort. Daarbinnen heb je dan nog veel radicalere ultranationalisten. Dat ook die weer onderling verschillen, bleek deze week toen voormalig presidentskandidaat Sinan Ogan (die in de eerste ronde ruim 5 procent van de stemmen behaalde) zijn steun uitsprak voor Erdogan, terwijl de invloedrijkere partijleider Ümit Özdag de kant van Kılıçdaroglu koos.
‘De nationalistische opleving betekent dat er voor de Koerden voorlopig niets ten goede zal veranderen. Het grote probleem zal echter de omgang met de miljoenen Syrische vluchtelingen zijn. Ondanks alle nationalistische retoriek zal het extreem lastig worden om grote aantallen snel en geweldloos het land uit te zetten zonder een ingewikkelde en omstreden deal met de Syrische president Assad.’
‘Kılıçdaroglu roept nu dat hij de Syrische vluchtelingen meteen allemaal wil wegsturen. In zijn videoboodschap van 17 mei fulmineerde hij dat ze ‘onze aderen overspoelen’ en dat ze al met 10 miljoen zijn. Dit is desinformatie. Hij voorspelt ook dat er met Erdogan nog 20 miljoen bij zullen komen, wat de ‘overleving van Turkije in het gedrang brengt’. Sorry, maar dit is een extreem-rechtse omvolkingstheorie om de Turken bang te maken. Kılıçdaroglu moest iets doen om in de tweede ronde nog een kans te maken. Maar dit gebeurt nu over de rug van oorlogsvluchtelingen die al langer het mikpunt zijn van haat en geweld.
‘Toch blijft Kılıçdaroglu uit de nationalistische hoek stemmen mislopen, omdat de pro-Koerdische partij HDP haar achterban heeft opgeroepen om voor de Turkse oppositieleider te stemmen. De HDP ligt in Turkije onder een vergrootglas vanwege banden met de Koerdische PKK, die in Turkije, de Verenigde Staten en de Europese Unie op de terreurlijst staat.
‘Erdogan maakt zich intussen weinig zorgen. Hij blijft ultranationalistische kiezers aantrekken met zijn harde opstelling tegen de PKK en zijn assertieve taal tegen het Westen.’
‘Niet – zoals verwacht – de Koerden, maar de nationalistische stemmers blijken deze verkiezingen de zogeheten ‘kingmakers’. Hun stem resulteerde erin dat Turkije nu zijn meest nationalistische en conservatieve parlement heeft sinds de oprichting van de Republiek. En ook in de aanloop naar de tweede ronde van de presidentsverkiezingen draait alles om het binnenhalen van de ‘evet’ (‘ja’) van deze groep.
‘Met nog maar een paar dagen te gaan, probeert zowel Kılıçdaroglu als Erdogan de nationalistische elementen in hun campagnes nu zo veel mogelijk te benadrukken. Maakt dat het nationalisme tot de grote winnaar van deze verkiezingen? Volgens mij zou het beter zijn om te spreken over de grote verliezer. De groep die ongevraagd het mikpunt is geworden in deze verkiezingen, juist vanwege die nationalistische sentimenten, en die hun leven niet meer zeker is in het huidige Turkije: de (Syrische) vluchtelingen.’
Wilt u reageren op een brief of een artikel? Stuur dan een brief (maximaal 200 woorden) naar brieven@volkskrant.nl
Om u deze content te kunnen laten zien, hebben wij uw toestemming nodig om cookies te plaatsen. Open uw cookie-instellingen om te kiezen welke cookies u wilt accepteren. Voor een optimale gebruikservaring van onze site selecteert u "Accepteer alles". U kunt ook alleen de sociale content aanzetten: vink hiervoor "Cookies accepteren van sociale media" aan.
U bent niet ingelogd
Op alle verhalen van de Volkskrant rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright @volkskrant.nl.
© 2023 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden